Әкесі құрдастың, баласы құрдас
Үй іші туралы мақал-мәтелдер
Қазақтың мақал-мәтелдері отбасы мен туыстық қатынастың мәнін қысқа да нұсқа жеткізеді: ерлі-зайыптылардың татулығы, ата-анаға құрмет, ұрпақ тәрбиесі, адамның мінезі мен таңдауы — бәрі де өмірлік өлшем ретінде айтылады.
Ерлі-зайыптылар татулығы
Отбасының шырағы — сыйластық пен келісім. Бұл бөлімдегі нақылдар жұптың мінезі, таңдауы және бір-бірін бағалауы туралы ой салады.
- Ерлі-қатынның ортасына есі кеткен отырар.
- Ерлі-зайып — қос өгіз.
- Ерлі-қатын ұрысар да керісер, керісер де келісер.
- Көңілсізден көзсіз бала туады.
- Сұлу — сұлу емес, сүйген — сұлу.
- Өзің сүйгенді алғанша, өзіңді сүйгенді ал.
- Екі жарты — бір бүтін.
- Ерлі-қатын тату болса, шырағы жанар; ерлі-қатын араз болса, өмірден көңілі қалар.
- Басы қаралының — көңілі жаралы.
- Ата-анадан жар жақын, туысқаннан мал жақын.
- Өз жарыңды жаттай күт — жат көрсін де түңілсін.
- Бір-біріңді қадір тұт — жұрт үлгі алсын, үңілсін.
- Әркімдікі — өзіне, ай көрінер көзіне.
- Жақсы әйел жаман еркекті түзетер.
- Екі жақсы қосылса — өлгенінше дос болады.
- Екі жаман қосылса — өлгенінше өш болады.
- Жас жалтаңға қашар, кәрі қалыңға қашар.
Ата-ана, ұрпақ және тәрбие
Құрмет пен жауапкершілік — ұрпақ сабақтастығының өзегі. Төмендегі мақалдар әке-шешенің орны, баланың мінезі, тәрбиенің ізі туралы ескертеді.
- Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер.
- Ата — балаға сыншы.
- Атадан ұл туса — игі, ата жолын қуса — игі; балаңды жұрт мақтаса — бәрінен де сол сүйгі.
- Ата баласының ат меңіндей белгісі болады.
- Әкесін сыйламаған кісіні баласы сыйламайды.
- Ілгері басатын жасты кері тартқан кәрі қайтарады.
- Үлкен бастар, кіші қостар.
- Ата баласы азарында — асық ойнайды.
- Өзіңді көрген өлсе — өлсін, атаңды көрген өлмесін.
- Атадан бала туады, атасының жолын қуады.
- Әкесі құрдастың — баласы құрдас.
- Жас — кәрінің көзі, кәрі — жастың тезі.
- Атаның жаман ұлы — малға ортақ, әрі үйлі жанға ортақ.
- Әкенің жақсылығы — жездедей-ақ.
- Бала атадан батпан артық туады.
- Жаман да болса, ұрпақ қалсын — өз орнында отың жансын.
- Өз қолыңда болмаса, әкең де жат.
- Баланың ұяты — әкеге, қыздың ұяты — шешеге.
- Ата даңқымен қыз өтер, мата даңқымен бөз өтер.
Жас пен кәрі, ақыл мен тәжірибе
Әр буынның өз орны бар: бірінің бойында қуат, бірінің бойында көргендік. Бұл түйіндер сол тепе-теңдікті меңзейді.
Екі баланың ортасындағы бір шал — бала болады.
Екі шалдың ортасындағы бір бала — дана болады.