Мағжанның Абай өлеңдерімен сусындауы
Сабақтың құрылымы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Жаңа материалға тірек болатын білім мен іскерлікті жаңғырту.
2) Жаңа сабақ
Хронологиялық кесте бойынша ақынның өмірі мен шығармашылығын талдау.
3) Мағжан өлеңдерімен жұмыс
- Мәнерлеп оқу
- Өлең құрылымын талдау, көркемдегіш құралдарды табу
- «Екі жақты күнделік» әдісі
4–5) Қорытынды және тапсырма
Қорытындылау, бағалау, үй жұмысы.
Сабақтың барысы
Жылы лебізден бастау
Көктем мерекелеріне орай сынып ұлдары қыздарға ізгі тілектерін білдіреді: оқуына сәттілік, денсаулық, болашақта елдің үлгілі азаматы болу.
Тақырыпқа кіріспе
Арыстанмын, айбатыма кім шыдар?
Жолбарыспын, маған қарсы кім тұрар?
Көкте – бұлт, жерде – желмін гулеген,
Жер еркесі – желдің жөнін кім сұрар?
Өлең жолдарының авторы – Мағжан Жұмабаев. Оқушылар дәптерлеріне күннің жадын және тақырыпты жазады.
Мағжан кім?
Белгілі өлеңдері
- «Түркістан»
- «Сорлы қазақ»
- «Қазағым»
- «Күз»
- «Толқын»
- «От»
Өмірі мен шығармашылығы: хронология
Төмендегі кесте сабақ барысында негізгі деректерді жүйелеуге арналған.
| Жыл/күні | Оқиға |
|---|---|
| 1893, 25 маусым | Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Сасықкөл маңында дүниеге келді. |
| 1909 | Абайдың Петербургте жарық көрген өлеңдерін оқып, рухани нәр алды. |
| 1910–1913 | Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқыды. |
| 1913–1917 | Омбыдағы мұғалімдер семинариясын алтын медальмен тәмамдады. |
| 1912 | Қазанда алғашқы «Шолпан» өлеңдер жинағы жарық көрді. |
| 1917–1923 | «Бостандық туы», «Ақжол», «Шолпан» басылымдарында қызмет атқарып, ағарту ісіне белсене қатысты. |
| 1922 | Өлеңдер жинақтары Қазан мен Ташкентте басылды; «Батыр Баян» дастаны жазылды. |
| 1922–1923 | «Педагогика» еңбегі жарияланды. |
| 1923–1926 | Мәскеуде көркем әдебиет институтында оқыды. |
| 1925 | «Бастауыш мектепте ана тілін оқыту жайы» еңбегі жарияланды. |
| 1927–1929 | Бурабайда, кейін Петропавлда оқытушылық қызмет атқарды; Қызылжар педагогикалық техникумы мен партия мектебінде сабақ берді. |
| 1929 | Мәскеудегі Бутырка түрмесіне қамалып, кейін 10 жылға сотталып, Карелияда айдауда болды. |
| 1935 | М. Горькийге хат жазып, оның араласуымен бостандыққа шықты. |
| 1937, 18 наурыз | С. Сейфуллиннің шақыруымен Алматыға келді. |
| 1937, 30 желтоқсан | Қайтадан тұтқындалып, сталиндік қуғын-сүргіннің құрбанына айналды. |
Отбасы тағдыры
Ақынның әкесі Бекен мен анасы Гүлсімнен тараған жеті ұл мен екі қыздың көпшілігі қуғын-сүргінге ұшырады. Негізгі «айып» — Мағжанның туысы болуы еді.
Жеке өмірі және мұң лирикасы
Семинарияны бітіргеннен кейін Қызылжарда Зейнепке үйленеді. Алайда Зейнеп көп ұзамай қайтыс болады. «Граждан» есімді сәбиі де шетінеп, ақын жүрегіндегі қасірет мұңлы өлеңдерге айналады.
Әдеби жаңалығы
Мағжан шығыс поэзиясы, батыс және орыс әдебиеті, сондай-ақ фольклор арқылы кең тынысты білім жинады. Ол Абайдан кейін қазақ өлеңіне жаңа ырғақ, жаңа түр әкеліп, 8–9 буынды өлшемді батыл қолданды; поэзияға мектеп қалыптастырған қуатты тұлға ретінде бағаланады.
Өлеңмен жұмыс: талдау және әдістер
Мәнерлеп оқу
Дауыс ырғағы, кідіріс, екпін арқылы автордың эмоциялық қуатын сезіндіру.
Құрылыстық талдау
Шумақ, тармақ, буын, ұйқас түрлерін анықтау; композицияға назар аудару.
Көркемдегіш құралдар
Теңеу, эпитет, метафораны табу және мәтіндегі қызметін түсіндіру.
«Екі жақты күнделік»
Үзінді (таңдаған жол)
Оқушы өзіне әсер еткен жолды көшіріп жазады.
Түсіндірме (неге таңдадым?)
Таңдаудың себебін, әсерін, ой түйінін дәлелдейді.
Қажет болған жағдайда интерактивті тақта арқылы алдын ала дайындалған кестелер толтырылады.
Сыныптық ойын: «Мағжан ілімі кімге бұйырады?»
Әр сұрақта үш нұсқа беріледі, біреуі ғана дұрыс. Оқушыға үш «көмек» ұсынылады: мұғалімнен сұрау, сыныптағы ұстаздардан сұрау, достардан сұрау.
1) Мағжан поэмасын атаңыз
- a) «Манас батыр»
- ә) «Батыр Баян»
- б) «Ержүрек Темірұл»
2) Мағжанның махаббат тақырыбындағы жыры
- a) «Қайың»
- ә) «Қоңыр жыр»
- б) «Айырылғанда»
3) Мағжанға баға берген кім?
- a) Абай
- ә) М. Әуезов
- б) Ш. Құдайбердиев
4) Мағжан қай әдебиеттерден сусындады?
- a) Солтүстік, оңтүстік
- ә) Батыс, шығыс
- б) Америка, Англия
5) «Бес арыстың» бірін атаңыз
- a) Ш. Уәлиханов
- ә) Ы. Алтынсарин
- б) М. Дулатов
6) Мағжанның алғашқы ұстазы кім?
- a) Ахметдин Ақанов
- ә) Ғалымжан Ибрагимов
- б) Мұхаметжан Бегішов
7) Мағжанның Абай өлеңдерімен сусындаған жылы
- a) 1900
- ә) 1902
- б) 1909
Қорытынды
Мағжан Жұмабаев пен ұлы Абай — қазақ руханиятының тамыры терең, мәуелі бәйтеректей қос алып тұлғасы. Сабақ соңында оқушылар Абай әндерінің бірімен оқу үдерісін әсем түйіндейді.
Үй тапсырмасы және бағалау
- М. Жұмабаевтың таңдаулы өлеңдерін жаттап келу.
- Ақын туралы қысқаша мәнжазба (эссе) дайындау.
Бағалау: сабақ барысындағы белсенділік, талдау сапасы, мәнерлеп оқу және тапсырмаларды орындау деңгейі ескеріледі.