Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілігі
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Пәні
- Құқық негіздері
- Сабақтың тақырыбы
- Қылмыстық жауапкершілік
- Сабақ түрі
- Сайыс сабақ
- Сабақ әдістері
- Сұрақ-жауап, талдау, іздендіру, түсіндіру
Мақсаттары
- Білімділік: қылмыс және қылмыстық жауапкершілік туралы түсінік беру, нормативтік актілермен таныстыру.
- Дамытушылық: құқықтық сауаттылықты дамыту, логикалық ойлауды және өз бетінше шығармашылық ізденісті арттыру.
- Тәрбиелілік: қылмыстық іс-әрекеттен сақтандыру, құқықтық мәдениетті қалыптастыру.
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, ҚР Қылмыстық кодексі, плакаттар, бейнеролик.
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ мақсаты мен ережелері таныстырылады, командалық жұмысқа дайындық жасалады.
2) Топқа бөлу
Студенттер 2 топқа бөлінеді: «Прокурорлар» және «Сот төрағалары».
Жоспар
- Қылмыс туралы түсінік және оның белгілері
- Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілігі
- Қылмыс үшін жазалау түрлері
- Жауапкершілікті жеңілдететін және ауырлататын жағдайлар
- Қылмыс қайдан пайда болады және оның алдын алу жолдары
Қылмыстың пайда болу себептері және алдын алу
Қоғамда қылмыстың жасалуына әртүрлі әлеуметтік және психологиялық факторлар әсер етеді. Төменде жиі кездесетін себептер берілген.
Кедейшілік
Материалдық тапшылық тәуекел мінез-құлықты күшейтуі мүмкін.
Жұмыссыздық
Тұрақты табыстың болмауы әлеуметтік шиеленісті арттырады.
Мәдениеттің төмендігі
Құқықтық мәдениет пен білімнің жеткіліксіздігі.
Адамгершіліктен азғындау
Құндылықтардың әлсіреуі жауапсыз әрекеттерге әкеледі.
Отбасылық тәрбиенің әлсіздігі
Бақылаудың төмендеуі және үлгінің болмауы.
Маскүнемдік және нашақорлық
Тәуелділік құқық бұзушылық қаупін арттырады.
Құқық қорғау органдары қызметінің қанағаттанарлықсыздығы
Алдын алу мен бақылаудың әлсіреуі құқық бұзушылыққа жол ашуы мүмкін.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілігі
Кәмелетке толмағандар — қылмыс жасаған сәтінде 14 жасқа толған, бірақ 18 жасқа толмаған адамдар (ҚР ҚК, 78-бап).
Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері (79-бап)
- Айыппұл
- Белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру
- Қоғамдық жұмыстарға тарту
- Түзеу жұмыстары
- Бас бостандығын шектеу
- Бас бостандығынан айыру
Кәмелетке толмағандарға бас бостандығын шектеу әдетте 1 жылдан 2 жылға дейін мерзімге тағайындалады.
14 жастан бастап жауаптылық көзделетін кейбір қылмыстар
| Қылмыс түрі | Бап |
|---|---|
| Кісі өлтіру | 96-бап |
| Денсаулыққа зиян келтіру | 103-бап |
| Зорлау | 120-бап |
| Тонау | 175-бап |
| Ұрлық | 178-бап |
| Бұзақылықтың ауыр түрі | 179-бап |
| Мемлекеттік немесе жеке мүлікті жою | 187-бап |
| Қаруды немесе әскери оқ-дәріні заңсыз сақтау | 255-бап |
| Адам ұрлау | 125-бап |
| Терроризм | 233-бап |
| Кепілге алу | 234-бап |
| Уландырғыш заттарды ұрлау | 260-бап |
Ескерту: бап нөмірлері берілген мәтінге сәйкес көрсетілді.
Жаза түрлері
- Айып салу
- Құқықтан айыру
- Қоғамдық жұмысқа тарту
- Еңбекпен түзету жұмыстары
- Бас бостандығын шектеу
- Тұтқындау
- Әскери тәртіп бөлімінде ұстау
- Бас бостандығынан айыру
- Сотталушының мүлкін тәркілеу
Жауапкершілікті жеңілдететін және ауырлататын жағдайлар
Жеңілдететін жағдайлар
- Кінәлі адам қылмыстың зардабын өз еркімен жойса.
- Қылмыс отбасының ауыр жағдайы немесе өзге де қиындықтардың ықпалынан жасалса.
- Қылмыс қорқыту, мәжбүрлеу немесе материалдық тәуелділік салдарынан жасалса.
- Қажетті қорғаныс кезінде, қылмыскерді ұстау барысында немесе бұйрықты орындау кезінде жасалса.
Ауырлататын жағдайлар
- Қылмысты бұрын қылмыс жасаған адамның қайта жасауы.
- Қылмыстың адамдар тобы немесе ұйымдасқан топпен жасалуы.
- Қылмыстың жас балаға, қарт адамға немесе дәрменсіз күйдегі адамға қарсы жасалуы.
- Қылмысқа балалардың немесе психикалық кемтар адамдардың тартылуы.
- Ерекше қатыгездікпен, жәбірленушіні қорлау арқылы жасалуы.
- Кәсіби антты бұза отырып жасалуы.
- Киім формасын немесе өкілеттілікті растайтын құжатты пайдалана отырып жасалуы.
Сайыс сабағының құрылымы: 6 кезең
1-кезең
«Жалғасын тап»
Құқыққа қатысты мақал-мәтелдердің жалғасын табу.
2-кезең
«Білгенге маржан»
Терминдермен жұмыс.
3-кезең
Көрініс
Жағдаяттық көрініс арқылы талдау.
4-кезең
«Біліміңді көрсет»
Тақырып бойынша тапсырмалар.
5-кезең
Аттестация
Қорытынды тексеру кезеңі.
6-кезең
«Кім жылдам?»
Капитандар сайысы.
1-кезең: «Жалғасын тап» (мақал-мәтелдер)
Бір қазаға екі жаза жоқ.
Куәсіз істі күмән табар, куәлі істі куә табар.
Би екеу болса, дау төртеу.
Әр елдің заңы басқа, иттері қара қасқа.
Елшіге өлім жоқ.
Тақыр жерге су төксең, жүруге тайғақ болар; жаманға сырыңды айтсаң, айғақ болар.
Ата-анаңның қадірін балалы болғанда білерсің, анық достың қадірін жалалы болғанда білерсің.
Әділ істің арты игі.
Жолға шықсаң сайлан, бес қару байлан.
У ішкен бір өледі, ант ішкен мың өледі.
2-кезең: «Білгенге маржан» (терминдер)
Конституция
Ең жоғары заңды күші бар нормативтік акт.
Диспозиция
Қылмыстың атауы және белгіленген мінез-құлық ережелеріне байланысты талап.
Санкция
Құқық талаптарын бұзғаны үшін қолданылатын шара.
Гипотеза
Норманы іске асыру үшін қойылатын шарт (талап).
Материалдық кепілдік
Экономикалық кеңістіктің біртұтастығы, тауарлардың, қызметтердің және қаржы құралдарының еркін орын ауыстыруы, экономикалық қызмет бостандығы, жеке және мемлекеттік меншік түрлерін қорғау және мойындау.
Үкімет
Атқарушы органдар жүйесін басқаратын және олардың қызметіне жетекшілік ететін атқарушы биліктің жоғары органы.
Вето
Мемлекет басшысының заң шығарушы орган қабылдаған заң жобасын күшіне енгізуден бас тарту құқығы.
Демократия
Халық билігі: халықты биліктің қайнар көзі деп тануға негізделген қоғамдағы саяси ұйым нысаны.