Сабақ түрі. Жаңа сабақ
Ұйымдастыру кезеңі
Сабаққа дайындық жүргізіледі, оқушылардың назарын жаңа тақырыпқа бағыттау үшін қысқа кіріспе жасалады. Одан кейін үй тапсырмасы тексеріліп, алдыңғы тақырыппен байланыс орнатылады.
Білу
«Миға шабуыл» арқылы алдыңғы білімді еске түсіру.
Түсіну
Мұхит Мералыұлының өмірі мен әндерімен танысу.
Білу: «Миға шабуыл» сұрақтары
Оқушылар төмендегі сұрақтарға жауап беру арқылы өткен сабақ материалын еске түсіреді.
- Қазанғап күйші қай ғасырда өмір сүрген?
- «Көкіл» күйі туралы не білесің?
- Олар кімнің үйіне келді?
- Үсен төре «Ақжелең» күйінің қанша түрін орындайды?
- Күйшінің «Шыныаяқ тастар» күйі қалай шыққан?
- Күйші «Құс қайтару» күйін кімге арнаған?
Түсіну: Мұхит (Мұхаметкерей) Мералыұлы
Мұхит (Мұхаметкерей) Мералыұлы 1841 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданындағы Жақсыбай өзені бойындағы Ақбақай деген жерде ауқатты отбасында дүниеге келген.
Мұхиттың ағалары Шәңгерей, Сақыпкерей, Жанша, Жүсіп — домбырашы әрі әнші болған. Бұл орта Мұхиттың өнерге ерте бейімделуіне ықпал етті. Ол жас кезінен ән мен домбыраға құмар болып өсті, сондай-ақ еуропалық аспап — скрипкада ойнауды да меңгерген.
Өсе келе Мұхит ел басқару ісіндегі төрелікке де, байлық пен дәулетке де қызықпай, өмірін түгелдей өнерге арнайды. Ауылға келген әнші, күйші, ақын-жыраулардың қасында жүріп үйреніп, ел аралап, жәрмеңкелерге қатысып, той-думанның сәнін келтірген. Халық оны «әнші Мұхит», «сал Мұхит» деп таныған.
Тыңдалатын әндер
«Зәуреш» әнінің тарихы
Мұхиттың жүрегінен жарып шыққан мұңды шығармаларының бірі — «Зәуреш». Бұл ән қайғылы көңілдің зарын, жоқтаудың сарынын жеткізеді: әуені терең, үні мұңды.
Аңыз бойынша, Медеттің үш әйелінен отыз ұл, бір қыз — Зәуре туады. Ел ішін жайлаған ауру-апаттан отыз ұлы бірдей қайтыс болып, жалғыз Зәуре ғана қалады. Медет Орынборға сапарлап кетіп, елге оралғанда, Зәуренің де дүниеден өткенін көреді. Қайғыдан қан жұтқан әке моланы құшақтап күңіренеді.
Осы трагедия Мұхитты қатты толғандырып, домбырасын қолына алып, «Медет айтыпты» деген сөздерге ән шығарады. Ән халық арасында «Зәуреш» атымен тарап, бүгінге дейін тыңдаған жанның жүрегін тебірентетін туындыға айналған.
«Айнамкөз» әнінің шығу тарихы
Айтушылардың сөзіне қарағанда, Мұхит Қобда бойын аралап жүргенде бір үйге түсіп, ән салады. Ауыл адамдары жиналып, кеш бойы сауық құрады. Ертеңінде сол үйдің бойжеткен қызы Құралайдың шай құйып отырғандағы сыпайылығы, мінезі, ажары Мұхитқа ерекше әсер етеді.
Әсіресе қыздың жанары әншінің назарын аударады. Сонда Мұхит: «Шырағым, мына әнді саған арнадым. Нағыз айнамкөз екенсің, әннің аты да “Айнамкөз” болсын», — деп жаңа ән шығарады.
Тыңдау, орындау, ой бөлісу
А) Тыңдау және әңгімелеу
«Көк айдай» әнін тыңдап, мазмұны мен көңіл күйі туралы ой бөлісу.
Ә) Тыңдау және орындау
«Көк айдай» әнінен қысқа үзіндіні бірге орындап көру.
«Жұлдызды сағат» ойыны
Жылдам сұрақтарға жауап беру арқылы білімді бекіту.
- 1. Мұхит қай жылы туды? 1841, 1963, 1845
- 2. Қай жерде туды? Семей, Алматы, Ақбақай
- 3. Әкесінің аты кім? Шәңкерей, Сақыпкерей, Мерәлі
- 4. Еуропалық қай аспапта ойнаған? Фортепиано, скрипка, флейта
- 5. Әншіліктен басқа қандай таланты болған? Ұсталық, зергерлік, ою ою
Қолдану: тәжірибелік тапсырмалар
А) Топтық жұмыс
- Бір шумақ өлең құрастыру.
- Тыңдалған әнге иллюстрация (сурет) салу.
- Әннен қысқа үзіндіні орындау.
Ә) Семантикалық карта
Мұхиттың өмірі, өнері және тыңдалған әндер бойынша ұғымдарды сәйкестендіріп, қорытынды жасау.
Міндет
Негізгі деректерді (жыл, орын, тұлғалар, аспап, ән атаулары) жүйелеп көрсету.