МАЙҚЫ БИ
Майқы би туралы тарихи-ауызша дерек
Майқы би (ХІІ–ХІІІ ғғ.) — халықтың ауызша тарих айту дәстүрінде Шыңғысты хан көтеруге қатысқан атақты он екі бидің бірі ретінде танылады. Әділ билігімен, тапқыр шешендігімен қазақ қауымына кеңінен мәлім болған.
Халық арасында сақталған сөз:
«Түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би».
Шежіре және түп-тамыр
Шежіре деректерінде Ұлы жүздің түп атасы Ақарыстан Ұзынсақал Ыбырайым деп көрсетіледі. Одан әрі Кейкі, Төбе би, Қойылдыр, Қоғам, Майқы, Мекре тарайды. Майқы есімі қазақтардың шығу тегі туралы көптеген аңыз-әңгімелерде жиі ұшырасады.
Қысқаша шежірелік тізбек
- Ақарыстан Ұзынсақал Ыбырайым
- Кейкі
- Төбе би
- Қойылдыр
- Қоғам
- Майқы
- Мекре
Шыңғыс хан дәуірімен байланысы
«Қазақ Совет энциклопедиясында» Майқы бидің Шыңғыс ханның ел басқару ісіне көмектескені, ақылшысы болғаны, ал хан жорыққа аттанғанда орнына қалдыратын биі ретінде қызмет атқарғаны айтылады. Сондай-ақ Жошы ханның Батысқа жасаған жорығында моңғол әскерінің он қанатын басқарғаны жөнінде дерек келтіріледі.
Тарихи хронология туралы пайым
Осы деректерге қарағанда, Майқы би жас жағынан Шыңғыс ханмен шамалас немесе сәл үлкен болуы ықтимал. Ал қазақ аңыздары оны бірер ғасыр кейін өмір сүріп, қазақтардың үш жүзге бөліну кезеңінде айрықша рөл атқарған тұлға ретінде сипаттайды.
Үш жүзге бөлу және ұлыс құру туралы аңыздар
Ел аңыздарында Майқы би Орманбек би қайтыс болып, «он сан Ноғай» бүлінген тұста қазақ ұлысын құрған тарихи қайраткер ретінде көрінеді. Осы баяндауларда ол қазақ руларының құрылымын жүйелеп, елдік ұйысудың өзегін қалыптастырған тұлға ретінде айтылады.
Ұлы жүз
Үйсін бастаған топқа Ұлы жүз атауын бергені айтылады.
Орта жүз
Арғын бастаған топ Орта жүз деп аталады.
Кіші жүз
Алшын бастаған топқа Кіші жүз атауы телінеді.
Хан көтеру және таңба тарату
Аңыз желісінде Ноғайлы хандарының бірі Қызыл Арыстанның баласы Ахметті Ұлытауда үш жүздің ханы етіп көтергені айтылады. Сонымен бірге ұлысқа кірген қырық руға таңба таратып, әр таңбаны рудың ерекшелігіне қарай белгілеуі баяндалады.
Үйсін
Ұлыс туын ұстағаны үшін «жалау» таңбасы
Арғын
Ортада жүргені үшін «көз» таңбасы
Алшын
Жауға алдымен шабатыны үшін «найза» таңбасы
Аңызда осы қырық рудың таңбалары жартасқа қашалып түсірілгені, ол таңбалы тастың бұрын «Майқының таңбасы» аталып, кейін жер атауына байланысты «Нұра таңбасы» деп аталғаны айтылады.
Өсиет және елдік идея
Майқы би кейінгі ұрпаққа елдік пен бірлік туралы өсиет қалдырғаны айтылады:
«Хан ақылды, әділ болса, қарашасы ынтымақты, батыл болса, қара жерден су ағызып, кеме жүргізеді... Ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен қорғап, ел болуды ойлаңдар».
Ел аңыздарының мазмұнына қарағанда, Майқы би өз дәуірінде ел қамын ойлаған үлкен ойшыл ретінде танылады. Халықтың әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін, жол-жоралғысын заңға айналдыру ісінде оның орны айрықша болғаны айтылады.
Ортақ мұра: өзге халықтардағы танымы
Майқы биді өзбек, татар, башқұрт халықтары да «өз биіміз» деп есептейтіні айтылады. Мұның бір себебі ретінде шежіреде көрсетілгендей, Төбе биден тараған Қойылдыр мен Мекре есімді ұрпақтарының осы халықтардың арасына барып, сіңісіп кетуі аталады.