Қазақша рефераттар

Астық тұқымдастар - бағалы азықтық өсімдіктер

Сабақ тақырыбы

Астық тұқымдастар — бағалы азықтық өсімдіктер.

Білімділік мақсаты

Оқушыларды астық тұқымдастардың түрлерімен таныстырып, олардың адам өміріндегі маңызы туралы білімін кеңейту.

Тәрбиелік мақсаты

Жергілікті жерде өсетін дәнді дақылдарды тануға баулу, оларды қорғауға үйрету, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу және дихан еңбегін қастерлеуге бағыттау.

Дамытушылық мақсаты

Сыни тұрғыдан ойлау мен жазу дағдыларын дамытып, оқушының өз бетінше ізденуі мен зерттеу жүргізу қабілетін қалыптастыру.

Сабақтың ұйымдастырылуы

Әдістері

  • Білім меңгерту
  • Сұрақ-жауап
  • Тірек-сызба арқылы жұмыс

Түрі және көрнекілігі

  • Сабақ түрі: баяндау, өзіндік жұмыс
  • Көрнекілік: интерактивті тақта, тірек-сызба, слайд суреттері

Сабақ барысы

  1. 1Ұйымдастыру
  2. 2Үй тапсырмасын сұрау және бекіту
  3. 3Жаңа сабақты түсіндіру
  4. 4Үйге тапсырма беру

Үй тапсырмасын бекіту

Тапсырма: сөйлемдерді толықтырыңыз.

1) Пияз туыстастар ______________________________ класына жатады.

2) Пияз туыстастарға ______________________________ жатады.

3) Жемісі — ________________________________________________.

4) Пияз туыстас өсімдіктер __________________ деп аталатын түрі өзгерген өркендер түзеді.

5) Бұл өсімдіктерде ерекше ұшпа заттар ______________________________ болады.

6) Тамыр жүйесі — ________________________________________________.

Бұл не? Анықта!

Пиязшық — кішкентай «тілшелердің үйі» ғана емес, оны көзге көрінбейтін күзетшілері қорғайтын әскери бекініс сияқты. Пиязшықты кесіп қалсаң, сен оларды бостандыққа жібергендей боласың: олар сенің мұрныңды «атқылайды» да, көзіңе жас үйіреді.

Сұрақ

Бұл көрінбейтін «күзетшілер» қалай аталады және бұл қандай өсімдікке тән құбылыс?

Інжугүлге тән белгілерді таңдаңыз

Тиісті сипаттамаларды белгілеңіз.

  • Біржылдық өсімдік
  • Көпжылдық өсімдік
  • Жарықсүйгіш өсімдік
  • Көлеңкеге төзімді өсімдік
  • Гүлшоғыры — шашақ
  • Гүлшоғыры — күрделі шашақ
  • Гүлдері жел арқылы тозаңданады
  • Гүлдерінің шырыны (нектары) болады
  • Гүлдері бунақденелілер арқылы тозаңданады
  • Улы өсімдік
  • Дәрілік өсімдік
  • Жемісі — жидек / Жемісі — сүйек
  • Сабағы болмайды / Сабағы — тамырсабақ

Жаңа сабақ: астық тұқымдастар

Астық тұқымдастардың 10 000-ға жуық түрі бар, ал Қазақстанда 418 түрі кездеседі. Көпшілігі — шөптекті өсімдіктер.

Сабақ құрылысы

Сабағы бунақталған, цилиндр тәрізді. Астық тұқымдастардың сабағы сабансабақ деп аталады.

Жапырақтары

Жапырақтары қатар жүйкелі, сабақ бойына кезектесіп орналасады.

Гүлі мен гүлшоғыры

Гүлдері ұсақ, жинақталып күрделі гүлшоғыр түзеді. Негізгі типтері: сыпыpтқы, күрделі масақ, собық, шашақ.

Гүлдері көбіне қосжынысты; даражынысты гүлдер айқын байқалатын дақыл — жүгері.

Астық тұқымдастардың маңызы

Азықтық Малазықтық Құрылыс материалы Шикізат Арамшөп түрлері

Негізгі дақылдар: қысқаша сипаттама

Бидай

Негізгі белгілері

  • Біржылдық өсімдік
  • Тамыр жүйесі — шашақ тамырлы
  • Сабансабақтан түптеніп өседі (шаруашылық маңызы зор)
  • Гүлшоғыры — күрделі масақ
  • Өзін-өзі тозаңдандырады
  • Жемісі — дәнек

Шығу тегі

Отаны — Иран.

Күріш

Күріш — биіктігі 50–150 см болатын біржылдық өсімдік. Сабағы түптеніп өседі. Гүлшоғыры — ұзындығы 10–40 см көп масақты сыпыртқыгүл. Масақшалары тік өседі, қысқа гүлсағақта көбіне бір ғана гүл болады.

Жылуды, ылғалды, жарықты және құнарлы топырақты жақсы көреді. Өсу мерзімі 90–165 күн. Тұқымы +10…+12°C-та өне бастайды, салқындаса өркендерінің өсуі баяулайды.

Өсіру ерекшелігі

Күріш суда өсіріледі: тұқым себілгеннен кейін егістікке су жіберіледі, өскін шыққан соң су деңгейі сабақ биіктігінің шамамен төрттен үшіне дейін жеткізіледі.

Құрамының жалпы көрсеткіштері

  • Май: шамамен 4–6%
  • Нәруыз: шамамен 9–12%
  • Көмірсу: шамамен 65–75%
  • В дәрумендері

Тарихи дерек

Қызылорда облысы, Шиелі ауданында күріш өсіруші Ы. Жақаев жоғары өнім көрсетіп, әлемдік диханшылықта рекорд жасаған. Ол екі мәрте Еңбек Ері, Мемлекеттік сыйлықтың иегері ретінде танылған.

Жүгері

Жүгері — өте ертеден егіліп келе жатқан, жылусүйгіш біржылдық дақыл. Отаны — Оңтүстік Америка. 12–14°C-та тез өне бастайды.

Тамыр жүйесі — шашақ, қосалқы тамырлары жақсы дамиды. Өсімдігі бірүйлі, гүлдері дара жынысты.

Қолданылуы

Тамақ өнеркәсібінде Мал азығы Техникалық шикізат Медицинада В және Е дәрумендері, май

Ескерту

Оқу материалында кейде «аталық гүлшоғыры — собық» деп шатастырып берілуі мүмкін. Нақтысында, жүгерінің аталық гүлшоғыры — сыпыртқы (сіпсебас), ал аналық гүлшоғыры — собық.

Тары

Тары — біржылдық азықтық дақыл. Жылусүйгіш, құрғақшылыққа төзімді. Гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына жиналады; гүлдері көбіне қосжынысты. Өздігінен тозаңданады. Отаны — Қытай.

Шаруашылықтағы орны

Тары — жармалық дақыл. Әйгілі тары өсіруші Ш. Берсиев әр гектардан 165–175 ц өнім алған.

Құмай

Құмай — астық тұқымдас біржылдық өсімдік. Сабағының биіктігі 100–300 см. Сабағының өзегі толы, мықты. Жапырағы жалпақ, сыртқы беті балауызды өңезбен қапталған. Гүлшоғыры — сыпыртқыгүл (пішіні тік немесе имек басты болуы мүмкін).

Отаны — Африка. Құмайды 5 мың жылдан астам уақыт бұрын-ақ баптап өсіргені айтылады. Жылуды сүйеді, ыстыққа және құрғақшылыққа төзімді.

Қолданылуы

Азықтық Техникалық Малазықтық Қантты сорттары

Сергіту сәті

Кел, балалар, ойнайық,
Ойнайық та ойлайық.
Қандай жұмбақ болса да,
Шешпей оны қоймайық.

Тапсырма: астық тұқымдастарға қатысты мақал-мәтелдер мен жұмбақтар айтыңыз.

Қорытынды

Астық тұқымдастарға тән белгілерді жинақтаңыз: сабансабақ, қатар жүйкелі жапырақ, ұсақ гүлдердің күрделі гүлшоғырға бірігуі, дәнек жеміс, сондай-ақ олардың азық-түлік және шаруашылықтағы кең қолданылуы.

Үйге тапсырма

§ 32. «Астық тұқымдастар — бағалы азықтық өсімдіктер» тақырыбын оқу.

Оқу және қайталау