Армысың кенже қыз
4-сынып • «Балалар кітабы апталығы» аясындағы ертегілік қойылым
«Үш қыз» қойылымының мәтіні (редакцияланған нұсқа)
Төмендегі мәтін грамматикасы түзетіліп, сөйлем құрылымы реттелді. Кейіпкерлердің репликалары сақталып, оқуға жеңіл етіп безендірілді.
Қатысушылар
Негізгі кейіпкерлер
- Автор (баяндаушы): Қуандық Тұр-Мұхаммед
- Әйел (ана)
- 1-қыз (үлкен қыз)
- 2-қыз (ортаншы қыз)
- 3-қыз (кенже қыз)
- 1-жігіт, 2-жігіт, 3-жігіт
Ертегі кейіпкерлері
- Тиін
- Бақа
- Өрмекші
- Бал арасы
Түйін ой
Ертегі ананы құрметтеу, мейірім мен жауапкершілік туралы. Қамқорлық танытқан жан қадірлі болады, ал немқұрайдылық жақсылыққа апармайды.
Негізгі екпін: ананың ақылы, баланың парызы, еңбектің берекесі.
Қойылым мәтіні
Кіріспе
Автор: Бір кедей әйелдің үш қызы болыпты. Солардың қарнын тойдырып, киіндіріп, қатарынан кем қылмай өсіру үшін әйел күндіз-түні тыным таппай еңбектеніпті. Қарлығаштың балапанындай қауырсындары қатып, қыздар бой жетеді.
Автор: Бір күні әйел қыздарын қасына шақырып, былай дейді.
Ананың өсиеті
Әйел: Қыздарым менің. Бүгін, міне, бойжетіп, тұрмыс құратын жасқа жеттіңдер. Мен сендерді қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай өсірдім. Сендер үшін түн демей, күн демей еңбек еттім. Ал енді өз теңдеріңді тапсаңдар, ақ батамды беремін. Менің көзімнің тірісінде тұрмыс құрыңдар.
Автор: Ай жүзді аруларға елдің көзі түспей қойсын ба? Бірінен соң бірі құда түсіп, алдымен үлкен қызы, кейін ортаншы қызы, соңында кенже қызы ұшқан ұясын тастап, әрқайсысы өз алдына шаңырақ көтереді.
Автор: Әйел де қартайып, босағасында жалғыз қалады. Ермегі — елгезек тиін ғана. Көңілін қайғы басса, шер тарқатып, әңгімелесетіні де сол тиін екен.
Ауру хабар
Автор: Осылай күн артынан күн өтеді. Бірде кемпір науқастанып, төсек тартып жатып қалады.
Әйел: Досым, тиін, сен қыздарыма хабар жеткіз. Көзімнің тірісінде бақұлдасып қалайын.
Үлкен қыздың жауабы
Автор: Тиін ең алдымен кемпірдің үлкен қызына келіп, оның тілегін жеткізеді.
Тиін: Армысың, үлкен қыз. Мені саған анаң жіберді. Ол қатты науқастанып қалды. «Қыздарыма хабар бер, көзімнің тірісінде бақұлдасып қалайын», — деді. Сені анаң шақырып жатыр.
1-қыз: Қап, барар едім. Бірақ мына қазанымды тазалап жатыр едім.
Автор: Үлкен қызы қолы тимей, мұрнынан тіреліп тұрғандай кейіп сөйлейді.
Тиін: Қазаныңды тазалап алайын дейсің бе? Онда мәңгі бақи соған айырылмай өт!
Автор: Осы сөзді айтқанда, қыздың қолындағы қазан жерге түсіп, қызға тиеді де, қыз үлкен тасбақаға айналып кетеді.
Ортаншы қыздың жауабы
Автор: Тиін енді ортаншы қызға жетіп, анасының хабарын айтады.
Тиін: Армысың, ортаншы қыз. Мені саған анаң жіберді. Ол қатты науқастанып қалды. «Қыздарыма хабар бер, көзімнің тірісінде бақұлдасып қалайын», — деді. Сені анаң шақырып жатыр.
2-қыз: Ойпырмай, анама қазір-ақ шауып жетер едім-ау. Бірақ жәрмеңкеге апаратын мата тоқуға үлгіре алмай жатырмын.
Автор: Деп күйінген сыңай танытады.
Тиін: «Мата тоқып жатыр едім» дейсің бе? Онда мәңгі бақи соны тоқып өт!
Автор: Тиін ызаға булығып, бұрылып жүріп кетеді. Ортаншы қыз өрмекшіге айналып, жорғалай жөнеледі.
Кенже қыздың мейірімі
Автор: Тиін асығып кемпірдің кенже қызына келеді. Ол қамыр илеп жатыр екен.
Тиін: Армысың, кенже қыз. Мені саған анаң жіберді. Ол қатты науқастанып қалды. «Қыздарыма хабар бер, көзімнің тірісінде бақұлдасып қалайын», — деді. Сені анаң шақырып жатыр.
Автор: Қайғылы хабарды естіген қыз ләм-мим демей, қолындағы қамырын да тазаламастан, жан ұшырып анасына жүгіреді.
3-қыз: Анашым, сізге не болды? Өзіңізді неге күтпейсіз? Неге өзіңізді сонша қинайсыз? Бізді неге ертерек шақырмадыңыз? Әпкелерім қайда? Неге келмеген? Тиінжан, сен оларға хабар бердің бе?
Тиін: Иә, кенже қыз. Бірақ олар енді келгілері келмейтінін айтты.
3-қыз: Анашым, ештеңе уайымдамаңыз. Мен сізді емдеп, жазамын. Әпкелерім де келіп қалар — қолдары тимей жатқан болар. Бәрі жақсы болады.
Автор: Кенже қыз анасына дәрі-дәрмек береді. Анасының көзі тірісінде жеткен кенже қыз науқас кемпірдің ақырғы сәттерін қуанышқа бөлейді.
Ақ бата және ақырғы түйін
Әйел: Ақылыңнан, қарағым. Сені көріп бір марқайып қалдым ғой.
Тиін: Қадірлім, алтыным, адамзатқа әрдайым қуаныш әкелуші бол. Сонда адамдар сені де, сенің немере-шөбереңді де, ұрпағыңды да ардақтайды.
Автор: Шындығында да солай болыпты: кіші қыз көп жасап, барлық адам оны қастерлеп, сүйіп өтіпті.
Болмысқа айналу
Күндердің күнінде кенже қыздың да өмірмен қоштасар мезгілі жетіп, ол бал арасына айналыпты.
Араның еңбегі туралы
Аралар бүкіл жаз бойы тыным таппай, адам баласы үшін бал жинайды. Қай уақытта қарасаң да, оның алдыңғы екі аяғы тәтті нәрсеге малулы болады. Ал қыс кезінде айналадағы жәндіктер ғайып болғанда, ара омартаға — жылы ұяға кіріп, жан рақатын табады: оянса бал мен қант жейді екен.
Сахналық ескертпе
Осы тұста бал арасы сахнада сайрандап жүреді: жазғы еңбек, бал жинау қимылдары әрекетпен көрсетіледі.