Құт қойдың құлағында

Ерте заманда Сырлыбек деген кісінің ауылына кешқұрым бір қонақ келіп түседі. Әлгі жолаушы ит-құстың тілін білетін адам екен.

Дастархан басында отырғанда сырттан қасқырдың ұлыған даусы естіледі. Оған ит үріп жауап береді. Сонда қасқыр итке тіл қатып: «Алла менің жеті несібемді желден, бір несібемді үйден жаратқан. Бүгін көзім осы ауылға түсіп тұр. Маған бір қой бер», — дейді.

Ит болса: «Менің міндетім — осы қойларды аман сақтау. Қойды алдырсам, қожайынның алдында ұят емес пе?» — деп келіспейді.

Ет тартылар сәтте ит ақырын келіп босағаны сығалайды. Қонақ итті көріп, қолындағы жамбас сүйекті сыртқа лақтырып жібереді. Үй иелері мұны түсінбей, «кәде етіп сыйлаған асты далаға тепкені несі?» деп іштей ренжиді.

Тамақ желініп болған соң, бәрі ұйқыға кетеді.

Таңертең қонақ айқай-шуынан оянып кетеді: түнде қасқыр шауып, қорадағы қойларды айдап кетіпті.

Үй иесі ашуға мініп: «Қонақ жақсы болса — қой егіз табады, жаман болса — қораға қасқыр шабады. Пиғылың лас адам екенсің», — деп ренжиді.

Қонақ сыртқа шықса, батысқа қарай кеткен екі ізді, ал шығысқа қарай жүрген төрт ізді байқайды да, сабырға шақырып: «Қам жемеңіз, қойыңыз аман. Шығыста жайылып жүр. Ал итіңіз қасқырмен жан алысып, жан берісіп жатыр. Батысқа кеткен із соны меңзейді», — дейді.

Ол тағы ескертеді: иттің соңынан бармаңыз — «ием келді» деп алаңдап, қасқырға алдыруы мүмкін; ал қасқырдың соңынан барсаңыз, ол қорқып артына қарайды — сол сәтте ит бас салып алады.

Сырлыбек қонақты ертіп, қасқыр ізімен жүреді. Айтқандай, ит пен қасқыр бірін-бірі ала алмай, көзбен арбасып тұр екен. Арт жағынан келе жатқан адамды қасқыр иісінен танып, жалт қараған сәтте ит тамағынан ала түседі. Қасқыр мерт болады.

Кейін олар шығысқа қарай барса, сайдың ішінде қойлар жайылып жүр. Буаз қой егіз қоздап, қозыларын емізіп тұр екен.

Ертесіне үй иесі: «Не бұйымтайыңыз бар?» — деп сұрайды.

Қонақ: «Итке қатты қызығушы едім. Көңілім бөрібасарыңызға ауып тұр. Қарғысын берсеңіз, жетектеп кетер едім», — дейді.

Сырлыбек: «Итіңіз не, марқа қой берейін, жылқы жетектетейін», — деп ұсыныс жасайды. Бірақ қонақ итті ғана сұрап, жетектеп ала жөнеледі.

Ит кетіп бара жатып, киіз үйдің іргесінде жатқан шиге дәрет сындырады. Сонда қонақ райынан қайтып: «Иттен гөрі мына жаман шиді алсам қалай? Кемпірім “ши әкеп бер” деп қақсай беруші еді. Итіңізді қоя берейін», — дейді.

Сырлыбек түсінбей-ақ келіседі. Қонақ шиді ала бергенде, жаңа туған егіз қозының бірі шидегі иттің дәретін жалайды. Қонақ тағы да ойысып: «Шиді басқа жерден табармын. Көңілім мына жаңа туған қозыңызға түсті. Маған қозыны сойып беріңіз», — деп қозыға бата жасайды.

Сырлыбек қонағының көңілін қимай, қозыны бауыздайды.

Қонақ: «Қозының басына ешкімнің қолы тимей, алдыма тартылсын. Құмарым қансын», — деп өтінеді.

Ас піскен соң бас тартылады. Бірақ басында бір құлақ жоқ екен. Қонақ: «Ешкім қол тигізбесін деп едім, құлағы қайда?», — деп сұрайды.

Үй иесі: «Айып етпеңіз. Басты қазаннан түсіріп, суытып қойғанбыз. Көзді ала бере үйдегі жүгірмектің бірі құлағын кесіп алып жеп қойыпты», — деп ағынан жарылады. Айыбын өтемек болып, ат-шапан, мал ұсынуға дайын екенін айтады.

Осы оқиғадан кейін ел ішінде «ырыстың бірі қойдың құлағында» деген түсінік қалыптасқан деседі. Қонаққа бас тартқанда оның оң құлағын кесіп алып, үйдің бір мүшесіне береді екен — «құт-берекеміз өзімізде қалсын» деп ырымдайды.

Сондай-ақ «Жомарт қонақты ит те жақсы көреді» деген тәмсілдің, әрі «Иесін сыйласаң, итіне сүйек сал» деген мақалдың да осыдан қалғаны айтылады.