Батыс өлкемізде мекендейтін жануарлар әлемі жөнінде айту
Қоршаған ортаны қорғау — игілікті іс
Бұл сабақ Каспий маңы ойпаты төңірегіндегі экологиялық ахуалды түсіндіруге, сондай-ақ Теңіз және Қарашығанақ кен орындары маңындағы өндірістік ықпалдың адамға, елді мекендерге, флора мен фаунаға әсерін талдауға бағытталған.
Сабақтың түрі
Аралас
Сабақтың әдістері
Мультимедиа, баспасөз материалдары, интернет деректері
Пәнаралық байланыс
География, химия, экология, өлкетану, тарих, математика
Құрал-жабдықтар
Слайдтар, фотосуреттер, бейне/фото құралдары, интернет материалдары
Сабақтың мақсаттары мен міндеттері
Негізгі мақсат
Оқушыларға Каспий маңы ойпаты аймағындағы экологиялық жағдай туралы жүйелі мағлұмат беру және Теңіз бен Қарашығанақ маңындағы өндірістен бөлінетін уытты заттардың ықпалының деңгейін түсіндіру.
Танымдық міндет
Батыс өңірде игеріліп жатқан кен орындарының пайдасы мен ықтимал зиянын дәлелдер арқылы талдау, флора мен фаунаның таралымын қарастыру, өндірістік қалдықтарды басқару және ауа сапасы мониторингі туралы салыстырмалы түсінік қалыптастыру.
Тәрбиелік міндет
Өңірдегі өндірілетін өнімдер, жануарлар мен құстардың таралуы, өсімдік жамылғысы, сондай-ақ экологиялық талаптар мен жауапкершілік туралы түсінік беру.
Дамытушылық міндет
Кәсіпорындардың өндірістік қызметі, өнім түрлері, олардың пайдасы мен тәуекелдері, әсерді шектеу мен азайтуға арналған жоспарлы жұмыстар, талаптар және мониторинг жүйелері туралы жалпы түсінікті дамыту.
Сабақ жоспары
- Ұйымдастыру бөлімі
- Жаңа тақырыппен таныстыру
- Бағыттауыш сұрақтар қою
- Жаңа материалды түсіндіру
- Оқушылар сұрақтары арқылы пысықтау
- Тапсырма бойынша бағалау
- Қорытындылап қайталау
- Үй тапсырмасын беру
- Сабақты қорытындылау
Бағыттауыш сұрақтарға мысалдар
- Батыс өңірдегі ірі, маңызды кәсіпорындарды атаңыз.
- Ашылған кен орындары туралы не білесіз?
- Өңірдің пайдалы қазба байлықтарын сипаттаңыз.
- Мемлекеттік маңызы бар өнімдердің түрлерін атаңыз.
Теориялық бөлім: өндіріс және экологиялық әсер
Негізгі көрсеткіштер
Мұнай-газ өндірудің қоршаған ортаға әсерін бағалауда әдетте мына көрсеткіштер қарастырылады: атмосфералық ауаның ластану деңгейі, топырақ пен өсімдік жамылғысының бұзылуы, өндірістік қалдықтардың сипаты және оларды залалсыздандыру нәтижелері, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне ықпал.
Шектеулі концентрация (ШК) ұғымы
Ластаушы заттардың қауіптілік дәрежесін бағалау үшін шектеулі концентрация (ШК) ұғымы қолданылады. Зиянды заттардың көпшілігіне мемлекеттік санитарлық нормалар бойынша ШК көрсеткіштері бекітілген.
Қазақстан Республикасының санитарлық нормалары көптеген ластағыштарға қатысты қатаң талаптарымен ерекшеленеді: кейбір көрсеткіштер АҚШ пен Канададағы нормалармен салыстырғанда төмен.
Дегенмен ШК-ны «өлім қаупі бар концентрация» деп тікелей түсінуге болмайды. Мысалы, темекі түтінінде кейбір заттардың мөлшері ШК-дан ондаған есе жоғары болуы мүмкін; ал ірі қалаларда (Алматы, Лондон және т.б.) азот диоксиді (NO2) мен көміртегі оксидінің (CO) деңгейі кей кездері ШК-дан асып түседі.
«Елеусіз әсер» нені білдіреді?
Ғалымдардың түсіндіруінше, елеусіз әсер табиғи ортаның негізгі құрамдас бөліктерінің (ауа, су, топырақ, биота) құрылымы мен құрамында елеулі өзгеріс тудырмайды және олардың өзара байланысын бұзбайды.
Жалпы алғанда, адам тіршілік ететін кеңістікте «мүлде таза» орта болмайды: көлік, жылыту, өндіріс, тұрмыстық қалдықтар сияқты факторларға қоса, адамның күнделікті әрекеттері де экожүйеге белгілі бір деңгейде ықпал етеді.
Өңірлік мысалдар: Теңіз және Қарашығанақ
Теңіз кен орны: мониторинг және бағалау
ТШО-ның өндірістік қызметінің қоршаған ортаға жалпы әсері елеусіз деп бағаланған. Бұл бағаны компанияның үздіксіз бақылау деректері, тәуелсіз мемлекеттік органдардың қорытындылары және халықаралық сарапшылар комиссияларының бағалауы растайды.
Теңіз маңындағы экожүйеге (құрлық және теңіз биотасын қоса алғанда) жүргізілген кешенді ғылыми зерттеулер де осы тұжырымға жақын нәтижелер көрсеткен.
Қарашығанақ: өндіріс, экспорт және экобасқару
1979 жылы ашылған Қарашығанақ — әлемдегі ең ірі мұнай-газ конденсат кен орындарының бірі. Батыс Қазақстан облысындағы кеніш аумағы шамамен 280 км².
Жоба 1997–2038 жылдар аралығында шетелдік компаниялармен бірлесіп игеріледі. Негізгі өнім 2004 жылдан бастап экспортқа шығарыла бастады: мұнай Каспий Құбыр Консорциумы бағытымен Қара теңізге, газконденсаты Атырау–Самара желісі арқылы тасымалданады.
Қарашығанақ Петролиум Оперейтинг B.V. компаниясының экологиялық бақылау жүйесі ISO 14001 стандарты бойынша сертификатталған (2008). Бұл тәсіл экологиялық тәуекелдерді бағалау мен басқаруды жүйелендіруге көмектеседі.
Ластаушы көздер және шығарындыларды азайту
Қазақстандағы шығарындылар құрылымы
Статистикалық деректер бойынша ластағыштардың негізгі үлесі мына салаларға тиесілі: жылу энергетикасы — 50%, қара металлургия — 20%, түсті металлургия — 13%, химия және мұнай саласы — 4%, басқа салалар — 13%.
Кешенді экологиялық мониторинг
Табиғи ортаның құрамдас бөліктері (атмосфералық ауа, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар әлемі) үздіксіз бақылауға алынады. Атмосфералық ауаның сынамалары автоматтандырылған тұрақты бақылау бекеттерінде алынып, талданады.
Күкіртсутек шығуы немесе жиналуы мүмкін аймақтарда қосымша детекторлар орнатылып, күтпеген жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік береді. Жер асты суына бақылау ұңғымалары арқылы тұрақты талдау жүргізіледі.
Алаулар және ілеспе газ
Ауаға тарайтын шығарындылардың негізгі көздерінің бірі — газ өңдеу инфрақұрылымындағы алаулар. Белгілі кезеңде тауарлық газға толық өңделіп, өткізуге келмейтін ілеспе газдың шағын бөлігі тазартылып, алауларда жағылады. Кейбір шығарындылар пештер, қазандықтар және газ-турбиналы электр стансалары арқылы да тарайды.
Жаңа технологияларды енгізу нәтижесінде алауда жағылатын газ көлемі шамамен 80% азайған. Атмосфераға тарайтын үлестік көрсеткіш те төмендеген: өндірілген мұнайдың әр тоннасына шаққанда 1997 жылы 10,4 кг болса, 2002 жылы 4,6 кг-ға, кейін 1,6 кг-ға дейін азайғаны көрсетіледі.
Алауларды уақытша пайдалану — ақаулар кезінде газды қауіпсіз жоюдың және қызметкерлер мен жақын елді мекен тұрғындарының денсаулығын қорғаудың маңызды құралы.
Топырақ, биоалуантүрлілік және қалдықтарды басқару
Жер жамылғысының қалпына келуі
Жерсеріктік және аэрофото материалдар бойынша, игерудің бастапқы кезеңінде (1980 жылдар) жол салу мен бұрғылау жұмыстары күшейген кезде топырақтың өсімдік өсетін қабаты едәуір бұзылған. Кейін автокөлік қозғалысы қатты материалмен төселген жолдар арқылы қатаң реттеліп, 1993 жылғы аэрофото салыстырулары аумақтың біршама қалпына келгенін көрсеткені айтылады.
Флора мен фаунаның өзгерістері
Жануарлар санының артуы, қосмекенділер мен жорғалаушылардың қайта қоныстануы туралы деректер келтіріледі. Каспий теңізі деңгейінің көтерілуі мен тартылуы жорғалаушыларға әсер ететіні атап өтіледі. Қазіргі кезде қамысты аймақтарда құстардың шамамен 40 түрі (соның ішінде қоқиқаз) ұя салатыны, сондай-ақ су жинақтау тоғандарында да ұялауы — су айдындарының жағдайын жанама түрде сипаттайтын белгі ретінде беріледі.
Өндірістік қалдықтар
Потенциалды қауіпті өнеркәсіп қалдықтары арнайы жабдықталған полигондарда орналастырылады. Әр полигонның айналасында топырақ пен жер асты суларына ықпалды бақылау үшін бақылау ұңғымалары болады.
Қайта пайдалану бағдарламаларына химиялық заттар, металл бөшкелер, автокөлік шиналары, аккумуляторлар және басқа да материалдарды қайта өңдеу мен қайта қолдану кіреді.
Каспий деңгейі және қорғаныс инфрақұрылымы
Мұнай нысандарын Каспий теңізі деңгейінің көтерілуінен қорғау үшін 1990–1992 жылдары ұзындығы шамамен 160 км бөгет жүйесі салынған. Бұл бөгеттер мұнай өнімдерінің жағалау акваториясына және су құстары мекендейтін, балықтар уылдырық шашатын қамысты алқаптарға таралуына тосқауыл болатын экологиялық қорғаныс ретінде сипатталады.
Салалық ғылыми ұйымдар теңіз суының негізгі көрсеткіштері қалыпты екенін анықтағаны туралы мәлімет беріледі. Сонымен қатар Каспийдің солтүстік бөлігіндегі өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттеу бағытында бірнеше институттың қатысуымен зерттеулер жүргізілетіні айтылған.
Экологиялық жобалар және үздіксіз жетілдіру
Өндірістің қоршаған ортаға әсерін төмендету мақсатында газ тазарту, шығарындыларды азайту желілерін жаңарту, суды қайта пайдалану арқылы су тұтынуды қысқарту, газ тарату жүйесін жаңарту сияқты жобаларға тұрақты инвестиция бөлінеді.
Технологиялық жаңартулар
- Газ тазарту және шығарындыларды қысқарту қондырғыларын жетілдіру
- Күкіртті өңдеу және түйіршіктеу желілері
- Газды қайта айдау сынақтары және өндіріс қуатын кеңейту
Инфрақұрылым және бақылау
- Жаңа бақылау бекеттері мен зертханалық жабдықтар
- Қатты қалдықтарға арналған жаңа полигондар
- Шикі мұнай сақтайтын резервуарларды жаңарту
- Ақаба суды тазарту қондырғыларын дамыту
Мұндай бастамалар экологиялық талаптарды күшейтуге ғана емес, өндірістік қауіпсіздікті жақсартуға және тәуекелдерді басқаруға да бағытталады.
Пысықтау және тапсырмалар
Пысықтау форматы
Тақырыпты тереңірек түсіну үшін оқушылар өз сұрақтарын қояды, мұғалім сұрақтарға жауап беріп, негізгі тұжырымдарды нақтылайды.
Тапсырмалар
- Батыс өңірде мекендейтін жануарлар әлемі туралы баяндау.
- Өңірде өсетін өсімдіктерді сипаттау.
- Пайдалы қазбалар мен өндірілетін өнімдер туралы айту.
- Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы өнімдеріне мысал келтіру.
- Экологиялық мәселелерді шешудегі жеке үлесімізді ұсыну.
Қорытынды ой
Бұл сабақ Теңіз және Қарашығанақ мысалдары арқылы Каспий маңы ойпатындағы стратегиялық маңызы бар мұнай-газ нысандарының айналасындағы экожүйе жағдайын түсінуге жетелейді. Негізгі мақсат — пайдалы қазбаларды өндірудің қоғамға әкелетін пайдасын мойындай отырып, ықтимал экологиялық тәуекелдерді бағалап, қоршаған ортаны қорғау шараларының мәнін ұғындыру.
Табиғатты қорғау — тек өндірістің міндеті емес, қоғамдық мәдениет пен жеке жауапкершіліктің де өлшемі. Әсіресе мониторинг, қалдықтарды басқару, шығарындыларды азайту сияқты нақты тетіктердің қалай жұмыс істейтінін түсіну — саналы шешім қабылдаудың негізі.
Үй тапсырмасы
Батыс өңірдегі немесе Қазақстанның басқа аймақтарындағы экологиялық мәселелер туралы баспасөз материалдарын оқып, қоршаған ортаны қорғау бойынша жеке көзқарасыңызды қысқаша тұжырымдап келіңіз.