Үйдің басын қатын қосар, Елдің басын батыр қосар
Үй туралы мақал-мәтелдер
Үй: береке, мейірім және мінездің айнасы
Қазақтың мақал-мәтелдерінде үй тек баспана емес — жылулық, ынтымақ, қонақжайлық, тәрбие мен ырыстың тұғыры. Төмендегі нақылдар үйдің қадірін, адамның мінезін, ағайынның қадірін және тұрмыстың таразысын айқын көрсетеді.
Жылу мен мейірім
- Туған үйдің түтіні жылы, туған ананың күтімі жылы.
- Түтін шыққан үй жылы, төскейлей шыққан күн жылы.
- Үй баласымен базарлы, қонағымен ажарлы.
Тұрмыс, тәртіп, жауапкершілік
- Үй болған соң белбау да керек, желбау да керек.
- Үй болған соң шыны-аяқ сылдырламай тұрмайды.
- Үйге келгенде үйдей өкпеңді айтпа.
- Үй ортасына шала тастама, сөз ортасына жала тастама.
Қонақжайлық пен кісілік
- Үйге кірген жыланды да басына ақ құйып шығарады.
- Үй иесі мейірлі отырса, қонақ көңілді отырады.
- Үйіңе қонақ келсін, алыстан сұрап келсін.
- «Үйлері қоңыр екен» деп көп ауылдан кетпеңіз. «Үйі әппақ екен» деп оңаша үйге түспеңіз.
Береке, қадір және ағайын
Әйелдің орны, отбасының ұйытқысы
- Үйді қырық еркек толтыра алмайды, бір әйел толтырады.
- Үйдің басын қатын қосар, елдің басын батыр қосар.
- Үйінде қартың болса — асыл қазынаң.
Ағайынның қадірі, істің салмағы
- Үйдің жылы-суығын қыс түскенде білерсің, ағайынның алыс-жақынын іс түскенде білерсің.
- Үй үйге сыймағанмен, ел елге сияды.
- Үйі бірдің күйі бір.
Тұрмыс таразысы
- Үйге құт кірді — егіншінің көкейіне құт кірді.
- Үйдегі нарық көшеге тура келмейді.
- Үйде кісісі көп болса, далада кісі тимейді.
Еңбек пен еріншектік
- Үйі жыртық тамшы жейді, жалқау тантық қамшы жейді.
- Үйіңде асы жоқтың көңілінің хошы жоқ.
- Үйіңде асы жоқтың түзде досы жоқ.
- Үйінде озған түбінде озар.
Қадір мен қоныс
- Үйден ұзап шықпасаң, әйелге қадірің болмайды.
- Ауылдан ұзап шықпасаң, жақынға қадірің болмайды.
- Үйінен қырық қадам шыққан адам — мүсәпір.
Қысқа нақылдар
Үйдің көркі — сандық.
«Үйде — атан, түзде — бура».
Үйің жаман болса, күйің жаман.
Үйің үй-ақ екен, ішінде ойнайтын баласы болса.
Үй іші толған жан — бір-біріне мейман.
Үйінде ұл-қызы бардың көгінде сөнбес жұлдызы бар.
Үйінде екі сиырың болса — айран, екі қатының болса — ойран.
Үлкен үйге не керек, кіші үйге де сол керек.
Үлкен үйдегі күлсе, кіші үйдегі езу тартады.
Үлкен үй — ортақ, кішкене үй — бұлтақ.