Жалаңтөс - оның жауға тайсалмай қарсы шабатын батырлығына берілген теңеу, халықтың қойған лақап аты
Сабақтың мақсаты
Тарихи жадыны жаңғырту
Ғасырлар бойы ел тәуелсіздігі жолында күрескен бабаларды ұлықтау, оларға арналған мәңгілік ескерткіштердің мәнін түсіндіру және тарихи-мәдени мұраны қастерлеуді ұрпақ санасына сіңіру.
Патриоттық сезімді дамыту
Тәуелсіздіктің ел өміріндегі орнын ұғындыру, Қазақстанның өткені мен бүгініне қысқаша шолу жасау арқылы Отанға сүйіспеншілік, патриоттық рух және жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыру.
Тақырып
Жолбарыс жүректі Жалаңтөс баһадүр
Самарқан тағына отырып, отыз жыл бойы билік жүргізген, қасиетті Тұран жерін сыртқы жауға бермей, арыстанша арпалысып, жолбарыстай айқасқан баһадүр есімінде қазақ елінің тәуелсіздік шежіресі бар. Ол — тақта отырғаннан гөрі ат үстінде жүріп, ел қорғаған ерлігімен ұрпақ жүрегіне жол тапқан тарихи тұлға.
Қысқаша дерек
- Туған жылы
- 1576
- Қайтыс болған жылы
- 1656
- Жерленген жері
- Самарқаннан 12 шақырым жердегі Дағбат қыстағы
Шыққан тегі және бала шағы
Жалаңтөс Сейітқұлұлы 1576 жылы Сыр бойын мекендеген Кіші жүздің Төртқара руынан шыққан. Шежіре желісі бойынша оның тегі Жанарыстан Алшыннан тарайды: Алшыннан — Әлім, Байұлы, Жетіру; Әлімнің алты ұлының бірі Қарамашақтан — Оразкелді, Ораз, Қараш; Қараштан — Ақпан, Тоқпан; Тоқпаннан — Тоғамыс, Шобан, Сейітқұл дүниеге келген. Ел ішінде «Сегіз Сейітқұл» атанған Сейітқұлдың сегіз ұлы болған, солардың бірі — Жалаңтөс.
Нұратадағы тәлім
Сыр бойынан Бұхараға қарай қоныс аударған Жалаңтөстің әкесі Сейітқұл Нұрата өңірінде жасақ құрып, хан сайланғаны айтылады. Бес жасында Жалаңтөсті Нұратадағы мешітке оқуға береді. Алғыр да зерек бала кішкентайынан батырлар жырын жатқа біліп, хандар туралы жылнамаларды ерекше ынтамен оқыған. Молдалар оның отты жанарын, қайсар мінезін байқап, болашағынан үміт күткен.
«Жалаңтөс» — оның жауға тайсалмай қарсы шабатын батырлығына байланысты берілген халықтық лақап ат. Нақ есімі тарихи деректерде толық сақталмаған.
Білім жолы және қолбасшылыққа қалыптасуы
Он төрт жасында Жалаңтөс Бұхар ханы Абдолланың жоғары дәрежелі қолбасшылар даярлайтын әскери мектебінде оқиды. Осы білім ордасында Шыңғыс ханның қолбасшылық өнерінен дәріс беретін Иманқұл оның өзгеше қабілетін байқап, хан ордасындағы кеңестерге қатыстыруға мүмкіндік береді.
Кейін ол Бұхара әскери мектебінен соң Бағдатқа білімін жалғастыруға жіберіледі. Терең біліммен қатар, соғыс өнерін де жетік меңгерген жас сардар тәжірибесін шыңдай түседі.
Ерлік даңқы және елді қорғаған жорық
Жоңғар қонтайшысы Батурдың жасақтарына қарсы шайқастардың бірінде Жалаңтөс кеудесін қалқанмен жаппай, жалаң қылышпен жау шебіне қарсы ұмтылғаны туралы дерек айтылады. Осы ерліктен кейін оны бүкіл Бұхара жұрты «Жалаңтөс» деп атай бастайды. Сөйтіп, халық жадында оның Жалаңтөс баһадүр деген аты орнығады.
Тарихи маңызы
Батур қонтайшының елу мыңдық түменін отыз мың қолмен талқандаған жорық Самарқан, Бұхара, Ташкент, Түркістан төңірегін қорғаумен шектелмеді. Бұл күрес қазақ сахарасына да қалқан болған, аймақтық қауіпсіздікке тікелей ықпал еткен тарихи оқиға ретінде бағаланады.
Иманқұл ханмен қарым-қатынас және Самарқан әмірлігі
Жас Жалаңтөске қамқор болған Иманқұл 1611 жылы Бұхар хандығының тағына отырады. Хандықтың нығаюына Жалаңтөс қызыл қанын, қара терін төгіп, аянбай қызмет етеді. Алайда уақыт өте Иманқұлдың бағыты халықтық мұраттан алыстап, хандық мүддені алға шығара бастағаны айтылады.
Түркістанға жорық жасап, қазақтарға қырғын салған кезеңнен кейін Жалаңтөс Иманқұлмен ат құйрығын кесісіп, тіпті ханға қауіп төндіретін дәрежеге барады. Дегенмен баһадүрдің ел үшін қажет екенін түсінген Иманқұл кешірім сұрап, тәуелсіз Самарқан аймағын құрып, Жалаңтөсті әмір етіп тағайындайды. Сондай-ақ әскери бас қолбасшылық міндетін де соның қолына береді.
Ой түю
Бұл деректер Жалаңтөстің тұлғасын тек батыр ретінде емес, елдік мүддені биік қойған қайраткер, аймақтық тұрақтылық үшін күрескен қолбасшы ретінде де танытады.