Қазақша рефераттар

Ғұндар Қытайдың Хан әулетінің негізін қалаушы

Сабақ тақырыбы: Ғұндар тарихы және Ғұн мемлекетінің қалыптасуы

Бұл материал Қытай деректеріндегі ғұндар туралы жазбаларды меңгертуді, ғұндардың мемлекеттік құрылымы мен тайпалық бірлестіктері туралы жүйелі мағлұмат беруді көздейді.

Мақсаты

  • Қытай деректеріндегі ғұндар туралы мәліметтерді түсіну және қолдану.
  • Ғұн мемлекетінің басқару жүйесін сипаттау.
  • Тайпалық бірлестіктердің құрылымы мен рөлін талдау.

Күтілетін нәтиже

  • Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттік бірлестіктер туралы білім тереңдейді.
  • Тарихи тұлғаларды (Мөде, Атилла және т.б.) таниды әрі олардың ықпалын түсіндіреді.
  • Дәлел келтіру, салыстыру, қорытындылау дағдылары нығаяды.

Негізгі идеялар

  • Топта жұмыс істеу арқылы бірін-бірі оқыту мәдениетін қалыптастыру.
  • Тапсырма орындауда өмірлік тәжірибе мен бұрынғы білімге сүйену.
  • Өзіндік оқу және зерттеу дағдыларын дамыту.

Оқыту әдіс-тәсілдері

  • Диалогтік оқыту, жұптық және топтық жұмыс.
  • Сыни ойлау стратегиялары.
  • Семантикалық карта, топтастыру.
  • «Джигсо» әдісі, постермен жұмыс.

Негізгі дереккөздер мен ресурстар

  • «Ежелгі Қазақстан тарихы» оқулығы.
  • Интернет материалдары.
  • «Қазақстанның тас дәуірі» (Алматы, 2008).
  • Мұғалімге арналған нұсқаулық (үшінші деңгей).

Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылар хор болып мотивациялық жолдарды айтады:

Ізгі арманын, үмітін
Бабалардың жалғаймыз!
Білімнің көкжиегінде
Жалындаймыз, самғаймыз!

«Көпір» тапсырмалары: Қаңлы мемлекеті бойынша қайталау

Үй тапсырмасы ретінде орындалып, жаңа тақырыпқа дайындық ретінде тексеріледі.

I-топ

  1. Қаңлы мемлекеті қай ғасырда құрылды? Б.з.б. III–II ғғ.
  2. Соғыс жағдайында қанша жауынгер жасақтай алды? 120 мың.
  3. Билік қалай берілді? Әкеден балаға мұра ретінде.
  4. Жетіасар мәдениеті қай өзен аңғарында орналасқан? Қуаңдария мен Жаңадария.

II-топ

  1. Қаңлылардың астанасы қалай аталды? Битянь.
  2. Мүлік теңсіздігінің шығу себебі? Әлеуметтік жіктелу.
  3. Халқының саны қаншаға жетті? 600 мың адам (немесе 420 мың үй).
  4. Қандай елдермен байланыс жасады? Қытай, Парфия, Рим, Кавказ.

III-топ

  1. Қандай күштерге сиынды? Табиғат күштеріне және ата-баба рухына.
  2. Археологиялық мәдениеттердің бірі? Қауыншы, Отырар–Қаратау, Жетіасар.
  3. Қаңлылар мен Үйсіндер соғысы қай ғасырда болды? Б.з.б. I ғ. ортасы.
  4. Б.з.б. 46–36 жж. Қытайға қарсы қаңлыларға кім көмектесті? Ғұндар.

Жаңа тақырып: Ғұндар туралы негізгі мәлімет

Білу: дерек, уақыт, сан

«Ғұн» атауы қытай деректерінде әртүрлі нұсқада кездеседі: гунь-жун, хунью және т.б. «Ғұн» атауы б.з.д. III ғасырда жазба деректерде көріне бастайды.

Ғұн тайпалары Қазақстан жеріне б.з.д. I ғасырдың соңы мен б.з. I ғасыр аралығында келді. Халқы шамамен 1,5 млн, 24 руға бөлінген.

Руларды шаньюйдің туыстары басқарған. Түменбасыларды шаньюй тағайындаған. Әр түменде 10 000 әскер болған. Ғұн мемлекеті жалпы әскери-әкімшілік жүйе бойынша ұйымдастырылды.

Ғұндардың билік жүйесі (иерархия)

Тәңірқұты (Шаньюй)

Мемлекеттің жоғарғы билеушісі.

Рубасылар кеңесі

Маңызды мәселелерді талқылайтын кеңесші құрылым.

Түменбасылар (24)

Әскери-әкімшілік бірліктерді басқарды.

Мыңбасылар → Жүзбасылар → Онбасылар

Әскерді сатылы түрде басқару жүйесі.

Халық жиыны

Әр 3 жыл сайын өткізілген қоғамдық жиын.

Тұлға: Атилла (Еділ)

Ғұндардың даңқты қолбасшысы Атилла шамамен 400–453 жылдары өмір сүрген. Қазақ тарихи дәстүрінде ол Еділ деп аталады.

Деректерде Атилла орта бойлы, мығым денелі, өткір көзді, сұсты, қимылы шапшаң әрі сенімді тұлға ретінде сипатталады. Ол ықпал еткен аумақ Еуропаны, Африканың солтүстігін және Батыс Азияның бір бөлігін қамтыды; Рим империясын ауыр жеңіліске ұшыратты.

453 жылы Атилла қайтыс болғаннан кейін, империяның ыдырау үдерісі күшейді.

Түсіну: «Джигсо» арқылы мәтінді игеру

Оқушылар топ ішінде 5 рөлді анықтайды: көшбасшы, баяндамашы, хатшы, уақыт сақшысы, бақылаушы.

1-топ

Ғұн тарихының ерте кезеңі.

2-топ

Ғұндар мемлекетінің құрылымы.

3-топ

Ғұн тайпаларының бірлестігі.

Топтар мәтінмен жұмыс жасайды, талқылайды, пікір алмасады, АКТ қолданады, постер құрастырып қорғайды. Қосымша материал: «Ерден атаның ертегісі» (Ғұн мемлекеті туралы бейнеүзінді).

Қолдану: тарихи диктант (жұптық жұмыс)

Мәтінді талқылай отырып, сөйлемдердегі бос орындарды толықтырады.

Тапсырмалар

  1. Ғұндар туралы дерек беретін қытай деректері.
  2. Ғұндар кезеңін қамтитын аралық: б.з.б. IV ғ. – б.з. III ғ.
  3. Ғұндар Қытайдың Хан әулетінің негізін қалаушы Лю Банды жеңіп, өздеріне бағынышты етті.
  4. «Жер дегеніміз — мемлекеттің негізі, оны қалай береміз?» деген ғұн басшысы: Мөде.
  5. Олардың әрқайсысында 10 000 адамнан тұратын әскері болған.
  6. Енисей жағалаулары мен Алтайды мекендеген ежелгі тайпа: ғұндар.
  7. Ғұндар мемлекеті әскери жүйе бойынша 3 қанатқа бөлінген.

Талдау: «Келісемін / Келіспеймін»

Оқушылар берілген тұжырымдарға дәлел келтіріп, өз позициясын қорғайды.

Тұжырымдар (1–8)

  1. Тарих — өткенді және қазіргі уақытты зерттейтін ғылым.
  2. Қазақстан — көпұлтты ел.
  3. Қазақстан — әлемдегі ең үлкен мемлекет.
  4. Ғұндар — қазақ халқының арғы аталарының бірі.
  5. Ғұндар — Азиядан Шығыс Еуропаға дейінгі аумақта өмір сүрген ежелгі халық.
  6. Ғұндар 24 руға бөлінді.
  7. «Алтын адам» Алматы облысынан табылған.
  8. Ғұндар көшпелі өмір салтын ұстанды.

Тұжырымдар (9–15)

  1. Ғұндарда әскери өнер жоғары деңгейде дамыды.
  2. Ғұндар киіз үйлерде тұрмаған.
  3. Ғұндардың өмірінде аңшылық маңызды орын алды.
  4. «Ұлы Қытай қорғаны» ғұндардан қорғану үшін салынған.
  5. Мөде шаньюй қытай деректерінде Маодун деп аталады.
  6. Ғұндар ағаш үйлер де салды.
  7. Полихромдық әдіс ғұндарда болмаған.

Дерекпен жұмыс: Аммиан Марцеллиннің сипаттамасы

«Ғұндар төзімді келеді. Күні-түні ат үстінен түспейді, сауда-саттығын да ат үстінде жүріп жасайды, ат үстінде ішіп-жейді, ат үстінде қалғып ұйықтайды, тіпті түс те көреді».

Жауабы көрсетілген дерек көзі: Византия елшісі Прииск.

Жинақтау: «Ойлан, тап!» және терминдер

Нақты деректерді сәйкестендіру

  1. Б.з.б. III ғ. — қытай деректерінде «ғұн» атауының кездесуі.
  2. Б.з.б. 209 ж. — Мөде басқарған ғұн державасының пайда болуы (Л. Н. Гумилев мәліметі).
  3. Б.з.б. II ғ. – I ғ. — ғұн тайпаларының Қазақстанның оңтүстік-батысы мен Арал маңына келе бастауы.
  4. 300 ж. — ғұндар мен Қытай арасындағы соғыс қимылдары.
  5. 24 — 24 ру (басқару жүйесіндегі саны ретінде беріледі).
  6. Б.з.б. 55 ж. — ғұндардың екіге бөлінуі.
  7. 60–100 м — қорған бойындағы күзет мұнараларының арақашықтығы.
  8. 10 — қорған биіктігі (берілген мәлімет бойынша).

Дәптермен жұмыс: термин сөздер

Шаньюй
«Аспанұлы» мағынасын білдіретін жоғарғы билеуші лауазымы.
Хунну
Қытай деректеріндегі ғұндардың атауы.

Бекіту: тест тапсырмалары және жауап кілті

Тест (10 сұрақ)

  1. Қытай деректерінде «ғұн» атауының пайда болған кезі:
    A) б.з.б. IV ғ. B) б.з.б. V ғ. ортасы C) б.з. I ғ. D) б.з.б. I ғ. басы E) б.з.б. III ғ. аяғы
  2. Қытай деректеріндегі ғұн басшысы лауазымы:
    A) «Гуньмо» B) «Күнби» C) «Хан» D) «Патша» E) «Шаньюй»
  3. Ғұндар туралы дерек беретін:
    A) парсы жазбалары B) иран жазбалары C) рим жылнамалары D) византия деректері E) қытай деректері
  4. Ғұн державасының негізін қалаған:
    A) Мөде B) Мұқан C) Атилла D) Бумын E) Чжи-Чжи
  5. «Жер дегеніміз — мемлекеттің негізі, оны қалай береміз?» деген ғұн басшысы:
    A) Чжи-Чжи B) Мұқан C) Атилла D) Бумын E) Мөде
  6. Л. Н. Гумилевтің мәлімдеуінше, ғұн державасының пайда болған мерзімі:
    A) б.з.б. 306 ж. B) б.з.б. 420 ж. C) б.з.б. 509 ж. D) б.з.б. 109 ж. E) б.з.б. 209 ж.
  7. Енисей жағалаулары мен Алтайды мекендеген ежелгі тайпа:
    A) сақтар B) қаңлылар C) ғұндар D) сарматтар E) үйсіндер
  8. Ғұндар мемлекеті әскери жүйе бойынша:
    A) 2 қанатқа бөлінген B) бөлінбеген C) 3 қанатқа бөлінген D) 5 қанатқа бөлінген E) 4 қанатқа бөлінген
  9. Ғұн шаньюйінің жақын туыстары иеленген лауазым:
    A) «Тархан» B) «Сұлтан» C) «Түменбасы» D) «Жабғу» E) «Уәзір»
  10. Ғұн мемлекетіндегі ру саны:
    A) 14 B) 9 C) 7 D) 12 E) 24

Жауап кілті

1: E
2: E
3: E
4: A
5: E
6: E
7: C
8: C
9: C
10: E

Бағалау және рефлексия

Бағалау

Жұптық бағалау жүргізіледі: оқушылар бір-бірінің жауаптарын критерий бойынша тексеріп, қысқа кері байланыс береді.

Рефлексия

Оқушылар бүгінгі сабақтан не үйренгенін, қандай сұрақ қалғанын қысқаша жазады.

Қорытынды және үй тапсырмасы

  • Мағжан Жұмабаевтың «Пайғамбар» шығармасымен байланыс орнату (пікір айту/ойтолғау).
  • Ғаламтордан қосымша дереккөздер жинау.
  • Эссе: «Ғұндардың тарихтағы орны».

Автор туралы

Атырау облысы, Жылыой ауданы, №3 жалпы орта білім беретін мектептің тарих пәні мұғалімі — Мухамбедиярова Алтынгүл Жолымбетовна.