Сабақ: 46Тақырыбы
§48. Омыртқалы жануарлардың көбею ерекшеліктері
Бұл сабақта омыртқалы жануарлардың көбею ерекшеліктері жүйеленіп қарастырылады: олардың ортаға бейімделуі, ұрықтану түрлері, ұрпақтың дамуы және ата-аналық қамқорлық деңгейі салыстырылады.
Сабақтың мақсаты
- Омыртқалы жануарлардың көбею ерекшеліктерін атап, сызбанұсқа түрінде түсіндіру.
- Әр топқа жеке сипаттама беру және салыстыру.
- Адамгершілік, экологиялық және эстетикалық тәрбие арқылы ғылыми дүниетанымды кеңейту.
Сабақтың түрі мен әдісі
Әдісі: түсіндірмелі.
Типі: құрастырылған.
Қайталау сұрақтары
- Түрленіп даму деген не?
- Түрленіп дамудың бунақденелілер үшін қандай маңызы бар?
Балықтар мен қосмекенділер: сыртқы ұрықтану және судағы даму
Балықтардың көпшілік түрлері мен қосмекенділердің жыныс мүшелерінің құрылысы ұқсас. Олар — дара жыныстылар: аналықта аналық без, аталықта аталық без болады.
Балықтардың уылдырық шашуы
Аналық ағзаның бір жұп аналық безінде уылдырық деп аталатын өте майда жұмыртқалар түзіледі. Аталық балықтың (немесе бақаның) бір жұп аталық безінде сперматозоидтер пісіп жетіледі.
Жыныс бездері жетілген соң балықтар (мысалы, сазан, бекіре, тұқы және т.б.) болашақ ұрпақтың өсіп-жетілуіне қолайлы су аймағына барып, уылдырық шашады. Мысалы, бекіре уылдырық шашар кезде теңізден тұщы сулы өзенге қарай өрістеп, кейін қайтадан теңізге оралады.
Балықтар уылдырықты көбіне жеке-жеке емес, сілемейлі, қою шырыш арқылы бір-біріне байланысқан күйде шашады. Мұндай мөлдір түзілімнің ішінде жүздеген, кейде миллиондаған уылдырық болып, су түбіндегі өсімдіктерге бекініп тұрады.
Сызбанұсқа: аналық без → уылдырық → суға шашу → аталықтың шәует сұйықтығы → ұрықтану → ұрықтың дамуы
Қосмекенділердің дамуы: уылдырықтан итшабаққа дейін
Бақа, тритон, құрбақа және т.б. қосмекенділер де уылдырықтарын суға шашады. Көпжасушалы ұрықтың түзілуі және дернәсілдің дамуы уылдырықтың ішінде өтеді.
Дернәсіл әуелі уылдырықтағы қоректік заттардың мол қорымен қоректенеді. Уылдырық қабығынан шыққаннан кейін де алғашқы кезеңде сарықапшыққа ұқсас қалдық қоректік затты пайдаланады. Ол таусылған соң майда жасыл балдырлармен, қарапайым жәндіктермен және ұсақ шаянтәрізділермен қоректенеді.
Өздігінен қорек тауып тіршілік ете бастаған балық дернәсілі шабақ деп аталады. Шабақ ересек балыққа ұқсайды, айырмашылығы — дене мөлшерінде және қоректену ерекшеліктерінде.
Ал бақа дернәсілі — итшабақ — даму барысында айқын өзгерістерге ұшырайды: артқы аяқтарының білінуіне шамамен 2,5 ай, екі жұп аяқтың қалыптасуына 3 ай қажет. Дернәсіл шамамен 2 жыл 8 ай ішінде ересек бақаға айналып, құрлыққа шығады.
Назар аударыңыз: қосмекенділердің көбеюі мен дамуы су ортасына тығыз байланысты, сондықтан су айдындарының тазалығы мен тұрақтылығы олардың ұрпағы үшін шешуші рөл атқарады.
Жорғалаушылар мен құстар: ішкі ұрықтану және жұмыртқада даму
Жорғалаушылар мен құстардың көбеюінде ортақ белгілер бар: олар іштей ұрықтанып, ұрықтың дамуына қолайлы (жылу мен ылғалы жеткілікті) жерге жұмыртқа салады.
Жұмыртқаны орналастыру және жылумен қамтамасыз ету
- Құстар ұя салып, жұмыртқасын көбіне өз дене қызуымен басып шығарады.
- Жорғалаушылар (кесіртке, жылан, тасбақа) жұмыртқаларын құмға, көңге немесе өсімдік қалдықтарының шірінді арасына қалдырады; жылу мен ылғалды сыртқы ортадан алады.
Жұмыртқаның қоректік қоры және балапанның шығуы
Жорғалаушылардың да, құстардың да жұмыртқасы қоректік затқа өте бай. Мысалы, тауық жұмыртқасындағы ақуыз бен сарыуыз — ұрықтың жұмыртқадан шыққанға дейінгі негізгі қорегі.
Дамудың соңына қарай балапан жұмыртқаның ішін түгелге жуық толтырады. Тек жұп-жұқа жарғақпен бөлінген, ішінде ауасы бар қуысы сақталады. Балапан тұмсығымен сол жарғақты тесіп, алғаш рет ауамен тыныс алады, кейін қатты қабықты жарып сыртқа шығады.
Сызбанұсқа: ішкі ұрықтану → жұмыртқа салу → жұмыртқа ішіндегі даму → ауа қуысы арқылы алғашқы тыныс → қабықты жару → балапанның шығуы
Құстардағы балапан типтері: ширақ және қызылшақа
Ширақ балапан шығаратын құстар
Тауық, үйрек, саңырау құр, бөдене сияқты құстардың балапандары жұмыртқадан көзі ашық, денесінде мамығы бар күйде шығады. Үсті кепкен соң өздігінен қорек іздеп, анасына еріп жүре алады.
Қызылшақа балапан шығаратын құстар
Торғай, бозторғай, қарлығаш, қараторғай, көгершін, жыртқыш құстар (бүркіт, қаршыға, қыран және т.б.), қара қарға сияқты құстардың балапандары жұмыртқадан көздері ашылмаған, мамығы жетілмеген, құлақ саңылауы жабық, дәрменсіз күйде шығады. Мұндай жағдайда ата-аналық қамқорлық ерекше маңызды.
Ата-аналық қамқорлық: айқын айырмашылық
Құстар балапандарына ұзақ уақыт қамқорлық жасап, қоректендіріп, баулып өсіреді. Ал кесіртке, жылан, тасбақа сияқты жорғалаушылар жұмыртқаларын қолайлы жерге көміп кеткен соң, әдетте ұрпағын іздемейді: жас дарақтар жұмыртқадан шыққан бойда өздігінен тіршілік ете береді.
Қысқаша қорытынды
Су ортасына тәуелді топтар
Балықтар мен қосмекенділерде уылдырық суға шашылып, ұрықтану көбіне сыртқы ортада жүреді; дернәсілдік даму кезеңі айқын байқалады.
Құрлыққа бейімделген топтар
Жорғалаушылар мен құстарда ішкі ұрықтану және жұмыртқада даму басым; жұмыртқа қорегі мол болып, ұрықтың қорғанысын күшейтеді.
Қамқорлық деңгейі
Құстарда ата-аналық қамқорлық жоғары, ал жорғалаушыларда көбіне төмен немесе болмайды.
Толық нұсқасын жүктеу