Шерхан Мұртаза (1932жыл) (слайд)Өмірінен деректерӨмірінен деректерЖылдар
Шерхан Мұртаза: өмірі мен шығармашылық әлемі
Шерхан Мұртаза (1932–) — қазақ әдебиеті мен журналистикасында айрықша орны бар қаламгер. Оның өмір жолы ел тарихындағы күрделі кезеңдермен астасып, шығармалары қоғам, адам тағдыры, елдік сана тақырыптарын кең қамтыды.
Негізгі бағыттары
- Журналистика және редакторлық қызмет
- Проза: повесть, әңгіме, роман
- Драматургия
- Аударма
- Қоғамдық ой, мақала-эссе
Ерекше атап өтер жайттар
- Балалық шақтағы ауыр сын
- 1937 жылы әкесі Мұртаза сталиндік репрессия құрбаны болды.
- Кәсіби қалыптасу
- Мәскеу мемлекеттік университетінің (Ломоносов атындағы) журналистика факультетін тәмамдады (1955).
- Марапаттар
- «Құрмет белгісі», «Отан» ордендері және бірнеше медальдармен марапатталған (1999).
Өмір жолы: жылдар мен белестер
Төмендегі деректер Шерхан Мұртазаның білім алуы, баспасөздегі қызметі және қоғамдық өмірдегі белсенділігі туралы қысқаша шолу береді.
| Жылдар | Мазмұны |
|---|---|
| 1932 | Дүниеге келді. |
| 1937 | Әкесі Мұртаза сталиндік репрессияның құрбаны болды. |
| 1941 | Талапты мектебінің табалдырығын аттады. |
| 1950 | Жамбылдағы интернатта оқып, Жамбыл атындағы қазақ орта мектебін бітірді. |
| 1955 | Мәскеу мемлекеттік университетінің (Ломоносов атындағы) журналистика факультетін бітірді. |
| 1955–1956 | Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында қызмет атқарды. |
| 1956–1960 | «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде жұмыс істеді. |
| 1960–1963 | «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде тілші, әдеби қызметкер, редактор болды. |
| 1970–1972 | «Жазушы» баспасы жанындағы Балалар мен жастар әдебиеті бас редакциясын және «Жалын» альманахын басқарды. |
| 1972–1975 | «Жұлдыз» журналының бас редакторы болды. |
| 1975–1980 | Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екінші хатшысы қызметін атқарды. |
| 1980–1989 | «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы болды. |
| 1989–1992 | «Егемен Қазақстан» газетінің бас редакторы қызметін атқарды. |
| 1992–1994 | «Қазақстан» мемлекеттік телерадио компаниясының төрағасы болды. |
| 1999 | «Құрмет белгісі», «Отан» ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталды. |
Шығармашылығы
Шерхан Мұртаза шығармашылық жолын студент кезінен-ақ аудармамен бастады. Ол Л. Лагиннің «Хоттабыч қарт» және М. Кәрімнің «Біздің үйдің қуанышы» шығармаларын қазақ тіліне аударды.
Алғашқы кітап және прозалық жинақтар
Тұңғыш кітабы — «Құрылысшы Дәку» очерктер жинағы 1958 жылы жарық көрді. Кейін замандас бейнесін, соғыс жылдарындағы тылдағы адамдардың қажырлы еңбегін суреттеген повестер мен әңгімелер топтамалары жарияланды:
- «Табылған теңіз» (1963)
- «Бұлтсыз күнгі найзағай» (1965)
- «Белгісіз солдаттың баласы» (1967)
- «Мылтықсыз майдан» (1969)
- «41 жылғы келіншек» (1972)
- «Ахметжанның анты» (1973)
- «Интернат наны» (1974) — әңгімелер жинағы
Романдар: уақыт тынысы мен тұлға тағдыры
Қаламгер өндірістің дамуы, адам мен қоршаған ортаға жауапкершілік, ғылыми-техникалық төңкеріс сияқты маңызды мәселелерді көтерген «Қара маржан» романын жазды (1976). Бұл шығармаға ҚР Мемлекеттік сыйлығы берілді (1978).
Мемлекет қайраткері Тұрар Рысқұловтың өміріне арналған роман-трилогиясы да оқырманға кеңінен танылды: «Қызыл жебе» (1–2 кітап, 1980) және «Жұлдыз көпір» (3 кітап, 1984).
Драматургия
Драматургия саласында оның «Қызыл жебе» (1987, Қ. Ысқақовпен бірге), «Сталинге хат» (1988) және «Бесеудің хаты» (1989) пьесалары сахналанды.
Аудармалары
Ол Г. Х. Андерсеннің әңгімелерін, венгр халық ертегілерін, сондай-ақ Ш. Айтматовтың бірқатар туындыларын қазақ тіліне аударды: «Қош бол, Гүлсары», «Теңіз жағалап жүгірген тарғыл төбет» повестері, «Боранды бекет» және «Жанпида» романдары және өзге де шығармалар.
Қоғамдық ой және тәуелсіздік кезеңіндегі белсенділік
Шерхан Мұртаза шығармашылықпен қатар Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі мен мемлекеттігін нығайту ісіне де белсене араласты. Ол қазіргі заман мен қоғамдық өмірдің өзекті мәселелерін, ел, жер, тіл тақырыптарын көтеретін көптеген мақала-эсселер жазды.
Түйін
Шерхан Мұртазаның өмірбаяны — қайсарлықтың, кәсіби биіктің және әдебиетке адал қызметтің айғағы. Оның шығармалары тарихи жадты жаңғыртып, адам еңбегі мен қоғам жауапкершілігін терең пайымдауға жетелейді.