Томдағы инженерлік сабағында, Жетеді біл жылдан соң тамамына
Әлімхан Ермеков: Алашқа адал қызмет еткен алғашқы қазақ профессор-математик
Ермеков Әлімхан (1891—1970) — Алаш қозғалысының жас та алғыр, іскер қайраткері; Алашорда үкіметінің мүшесі; табиғатынан зерек тұлға әрі математика ғылымдары бойынша тұңғыш қазақ профессоры.
Қысқаша түйін
- Алаш қозғалысы мен Алашорда жұмысына белсенді араласты.
- Қазақстан автономиясы шекарасының тұтастығын қорғауда тарихи рөл атқарды.
- Қазақ тілінде математикалық білім мен терминологияны жүйелеуге еңбек сіңірді.
- Қуғын-сүргінді бастан өткерсе де, ғылым мен ағартудан қол үзбеді.
Балалық шағы және білім жолы
Әлімхан Ермеков 1891 жылы қазіргі Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Бөріктас өңірінде дүниеге келген. Әкесі Әбеу — ел ішінде қадірлі, озық ойлы, орысша сауаты бар, өз дәуіріндегі көзі ашық адамдардың бірі.
1899 жылы Қарқаралыдағы қалалық училищеге оқуға түсіп, зеректігімен көзге түседі. Мектепті үздік бітірген соң, 1905 жылы Семей ерлер гимназиясына қабылданып, оны 1912 жылы алтын медальмен тәмамдайды.
Сол жылы Томск технология институтының тау-кен факультетіне оқуға түседі. Томскіде жүріп орыс зиялыларымен, ойшылдарымен және ғалымдарымен жақын танысады. Шоқан Уәлихановтың досы, әйгілі Григорий Потанин Әлімханның білімге ұмтылысын байқап, оған ағалық ақыл айтады:
«Әлімхан, сенің білімің — қазақтың білімі. Сол себепті жақсы оқы және өзгелерді оқыт».
— Григорий Потаниннің өсиеті ретінде тараған сөз
Әлімхан бұл ұстанымды өмірлік бағдар етіп, соңғы деміне дейін ұлтына қызмет етті. Өз қолымен толтырған анкеталарда ол ағылшын, неміс, француз, итальян тілдерін білетінін көрсеткен. Онымен қызметтес болғандар да, шәкірттері де Әлімханды терең білімді, көркем мінезді, кісілігі мол тұлға ретінде сипаттайды.
Сұлтанмахмұттың арнауы: замандас бағасы
Замандасы Сұлтанмахмұт Торайғыров Әлімхан Ермековтің болмысы мен талабын жоғары бағалап, өлең жолдарын арнаған. Төменде мәтіндегі негізгі шумақтар ықшамдалып, мазмұны сақтала беріліп берілді:
«…Қазақта мұндай жігіт көрмедім», — деп,
Ардақты қарт Потанин лепес еткен.
Өмірін ілім үстінде өткізбекші,
Бір түрлі биіктік бар талабында.
…Шындығы, тереңдігі, әділдігі —
«Тусаң, ту осылай», — дегізер жан.
Ескерту: өлең жолдары бастапқы мәтіннен мазмұны бұзылмай ықшамдалып берілді.
Алаш қозғалысындағы саяси қызметі
Патша өкіметі құлатылғаннан кейін елдегі жағдайды айқындап, алдағы бағытты белгілеу үшін жер-жерде қазақ съездері өте бастайды. Әлімхан Ермеков Алаш қозғалысындағы саяси іске алғаш рет 1917 жылғы 27 сәуір — 7 мамыр аралығында өткен Семей облыстық қазақ съезіне қатысу арқылы араласады.
1917 жылғы негізгі белестер
- Семей облыстық съезінде президиум хатшысы болып сайланды.
- Съезд шешімімен Семей облыстық қазақ комитетінің мүшесі болды.
- Халел Ғаббасовпен бірге Семей облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды.
- Шілдедегі жалпықазақ съезінде Семейден Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылды.
- 1917 жылғы 8–17 қазанда өткен 1-Сібір облыстық съезіне қатысып, оның президиумына кірді.
- Сібір автономиясының негізгі заңын әзірлейтін комитет құрамына енгізілді.
Осы кезеңде «Қазақ» газеті оны: «Технология институтына асқан зеректер ғана түседі. Әлімхан білімді, шешен, өткір, халыққа қызмет етуді өзіне парыз санаған жігерлі жас азамат» — деп сипаттайды. Желтоқсандағы жалпықазақ съезінде оның Алашорда үкіметі құрамына енуі де заңды құбылыс еді. Сонымен бірге ол Алаш партиясының Семей облыстық комитетінің мүшесі болған.
Тарихи еңбегі: автономия шекарасын қорғау
Әлімхан Ермековтің аса ірі тарихи еңбектерінің бірі — Қазақ автономиясы шекарасының біртұтастығын жанқиярлықпен қорғауы. 1920 жылғы 17 тамызда В. И. Ленин төрағалық еткен, қазақ өкілдері қатысқан Халық комиссарлары кеңесінің мәжілісінде Қазақ автономиясы мәселесі қаралған кезде, Ә. Ермеков Қазақстанның жағдайы туралы баяндама жасайды.
Баяндамада жер және шекара мәселелері кең қамтылып, отаршылдық пиғылдағы өкілдермен қызу пікірталаста ол өз уәжін нақты әрі бұлтартпас дәлелдермен қорғайды. Нәтижесінде, кезінде қазақтардан тартып алынған Каспийдің теріскей жағалауындағы ені бір шақырымдық аумақ және Ертістің сол жағалауындағы он шақырымдық ұлан-ғайыр жерлер Лениннің тікелей қолдауымен Қазақ еліне қайтарылады.
Назар аударар түйін
Бұл эпизод Әлімхан Ермековтің тек ғалым емес, мемлекетшіл ойы бар, құқықтық-әкімшілік мәселелерді терең түсінген қайраткер болғанын айқын көрсетеді.
Ағартушылық, ғылым және оқулықтар
Қазақ автономиясын құру жолындағы қызметінен кейін Ә. Ермековтің еңбегі елдің шаруашылық ахуалын орнықтыру, халықты ағарту және жоғары білімді дамыту сияқты нақты істерге ұласады. Қарқаралыда мектеп ашуға атсалысады, Ташкент пен Алматыдағы жоғары оқу орындарында математикадан дәріс оқиды.
Негізгі ғылыми-ағартушылық мұра
- «Ұлы математика курсы. 1-бөлім» (1935) — қазақ тіліндегі іргелі оқулықтардың бірі.
- «Қазақ тілінің математика терминдері» (1936) — терминқорды жүйелеуге бағытталған еңбек.
- Қазақ арасынан тұңғыш болып математика профессоры атағын алды.
- Халық шаруашылығын жоспарлау комитеті және өзге де жауапты қызметтерде болды.
Қуғын-сүргін жылдары және ақталуы
1929–1930 жылдары бір топ қазақ зиялылары тұтқындалып, тергеуге алынғанда, Ә. Ермеков те қамауға түседі. Алаш ісі мүлде жойылып, ұрпақ сабақтастығы үзілмесін деген мақсатпен, сондай-ақ ұлт зиялыларының болашаққа деген алаңымен, сол жолы М. Әуезов пен Ә. Ермековті аман алып қалуға ұмтылған шешімдер қабылданып, олар бостандыққа шығады.
Алайда 1937 жылғы саяси қуғынның қара бұлты Әлімхан Ермековтің басына қайта үйіріледі: 1939 жылы сотталып, 1947 жылға дейін түрмеде отырады. Кейін тағы да жаламен ұсталып, 1958 жылы ғана босайды. 1957 жылғы 26 қарашада толық ақталып, 1970 жылы дүниеден өтеді.
Өмірбаян деректерін нақтылау: екі нұсқаның тоғысатын тұсы
Мәтінде Әлімхан Ермековтің туған жеріне қатысты дерек екі түрлі аталады: бірінде қазіргі Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы (Бөріктас), енді бірінде Семей облысы, Қарқаралы уезі, Темірші болысы көрсетіледі. Бұл — тарихи-әкімшілік атаулардың уақыт өте өзгеруімен және дереккөздердің әркелкілігімен байланысты ұшырасатын жағдай.
Маңыздысы
Қай нұсқасын алсақ та, Әлімхан Ермеков — қазақтан шыққан тұңғыш профессор-математик, Алаш жолында шыңдалып, елдің шекарасы мен білімінің іргесін бекітуге еңбек еткен ірі тұлға.
Әкесі Әбеу Әмірхан, Әлімхан, Әлихан атты үш ұл тәрбиелеген, көзі ашық, көкірегі ояу жан болғаны айтылады. Әке баласының алғырлығын ерте танып, білімге бағыттайды. Қаржы қиындығына қарамастан, Әлімхан Томск технология институтына тау-кен факультетіне конкурссыз қабылданады — бұл оның еңбекқорлығы мен білім деңгейінің айғағы.