Оқушыларға Ахметтің өмірі мен шығармашылығын слайд бойынша түсіндіру
11-сынып • Қазақ әдебиеті
Сабақ тақырыбы: Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы
Бұл сабақ ізденіс жұмысы арқылы Ахмет Байтұрсынұлының өмір жолын, ағартушылық ұстанымын және әдеби-тілтанымдық мұрасын жүйелі түрде танып-білуге бағытталған.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы туралы білімді пысықтау; халқына сіңірген еңбегінің мәнін терең ұғындыру.
Тәрбиелілік
Рухани тазалық, ұлтжандылық және адамгершілік құндылықтарын Ахметтің ойларымен байланыстыра отырып қалыптастыру.
Дамытушылық
Ой-өрісті, танымдық және шығармашылық қабілеттерді дамыту; мәтінмен жұмыс істеу дағдысын нығайту.
Сабақ түрі
Ізденіс сабағы
Әдістер
- Сұрақ-жауап
- Кесте толтыру
- Мәтінмен жұмыс
Көрнекіліктер
Ахмет Байтұрсынұлының суреті, шығармалар жинағы, кестелер мен схемалар, интерактивті тақта, түрлі карточкалар және қосымша материалдар.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру
Сыныптың дайындығын тексеру, сабақ мақсатын қысқаша таныстыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасы бойынша бірнеше бағытта сұрақтар қойылады:
- XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы тарихи-әлеуметтік жағдай қандай болды?
- Әдебиеттің дамуына үлес қосқан өкілдер кімдер? Оларға қысқаша сипаттама беріңдер.
- Әдеби жанрлардың жаңа түрлерін атаңдар. Негізін салушылар кімдер?
III. Жаңа сабақ түсіндіру
Оқушылардың жауаптары тыңдалғаннан кейін жаңа сабақ басталады. Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы слайд арқылы жүйелі түрде түсіндіріледі.
IV. Іздендіру кезеңі
Оқушылар кітаппен жұмыс істей отырып, төмендегі кестені толтырады. Мақсат — өмір деректерін фактімен байланыстырып, негізгі ойды өз бетімен қорыту.
| Бағыт | Мазмұны |
|---|---|
| Туған жері | Торғай облысы, Торғай уезі, Тосын болысы, Сарытүбек қыстағы. |
| Балалыққа әсер еткен жағдай | Әділетсіз өмірдің зары бала жүрегін 13 жасында жаралады. |
| Ерекше қабілеті | Табиғатынан дарынды, ойлы, өз бетімен ізденуге бейім. |
| Білім алған жерлері | Ауыл мектебінен сауат ашады; Торғай қаласындағы орыс-қазақ училищесінде оқиды; Орынбордағы мұғалім даярлайтын мектепте білім алады. |
| Атқарған қызметі | Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы қалаларында мұғалім; «Қазақ» газетінің бас редакторы. |
| Әдебиетке қосқан жаңалығы | 1913 жылы 2 ақпанда «Қазақ» газетін ашады; Абайдың тарихи қызметі туралы «Қазақтың бас ақыны» мақаласын жазады. |
| Көрген азабы | 1909 жылы губернатор Тройницкийдің жарлығымен 8 ай жазықсыз Семей түрмесіне қамалады. |
V. Дамыту кезеңі
Ахмет Байтұрсынұлы шығармашылық жолын өлең жазудан бастады. Ол еңбектегі халықтың ауыр тұрмысын, арман-тілегін, мұң-мұқтажын көрсете отырып, жұртшылықты оқуға, білім-ғылымға, рухани биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті көтеруге және еңбек етуге шақырды.
Ақын патшалық Ресейдің қанаушылық-отаршылдық саясатын және шенділер алдында құлдық ұрған опасыз шенеуніктерді сынға алды.
Алғашқы өлеңдері «Қырық мысал» атты аударма жинағында 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрді. Бұл еңбегі арқылы қараңғылықта қалған елдің ой-санасын оятуға бар күш-жігерін жұмсады. Әрбір аудармасының соңына халықтың тұрмыс-тіршілігіне, мінезіне, психологиясына сай өз түйінін қосып отырды.
Екінші кітабы — «Маса» (1911). Бұл жинақтағы өлеңдерде қараңғылық, надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктер сыналады. Көптеген шығармалары ағартушылық бағытпен үндесіп, Шоқан, Абай, Ыбырай қалыптастырған гуманистік-демократиялық дәстүрді жалғастырады.
Ой өзегі
Ақын қоршаған ортаға сын көзімен қарап, қоғам қалпына көңілі толмайтынын ашық аңғартады. Мұны «Қазақ салты», «Қазақ», «Қалпы», «Досыма хат», «Жиған-терген», «Тілек батам», «Жауға түскен жан сөзі», «Бақ» сияқты өлеңдерінің мазмұны айқындайды.
Бұл кітаптардың ішкі сазы, ой өрнегі мен сөз орамы қазақ поэзиясына тән жаңа леп, ерекше өзгеріс әкелді.
Тіл және әліпби саласындағы қызметі
Ахмет Байтұрсынұлы 1910 жылдардан бастап қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуға кірісіп, қазақ графикасын жасау ісін қолға алды. Қазақ жазуын араб таңбалары негізінде құрастырып, оны қазақ фонетикасына икемдеді: қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алып тастады, қажет дыбыстарға жаңа таңба қосты, жуан-жіңішке үндестік заңына сай жазуды жеңілдететін дәйекші белгі енгізді. Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын ұлттық графиканы түзді (кейін «Байтұрсынов жазуы» деп те аталды) және осы жазуды үйрететін әліппе жазды.
1911–1912 жылдары дайындалған әліппе Уфа, Орынбор баспаханаларынан жарық көрді. Ахмет Байтұрсынұлының әліппесі «Оқу құралы» атауымен 1912–1925 жылдары аралығында 7 рет қайта басылып, оқу ісінде ұзақ әрі кең қолданылды. 1926 жылы ғалым әліпбидің жаңа нұсқасын ұсынды.
Қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танытудың келесі бір белесі — мектепте қазақ тілін пән ретінде оқытатын оқулықтар жазу. Осы тұста үш бөлімнен тұратын «Тіл-құрал» оқулықтары жарияланды. «Тіл-құрал» тек мектеп оқулығы ғана емес, қазақ тілін ана тілімізде ғылыми тұрғыдан танудың бастауы болып, қазіргі қазақ тіл білімі ғылымының іргетасын қалады.
Термин жасау мектебі
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіл білімі терминологиясын жүйелеуге айрықша үлес қосты. Бүгінге дейін қолданылып жүрген зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз сияқты атаулар — ғалым ұсынған сәтті терминдер.
VI. Сабақты бекіту
«Мен кіммін?» тапсырмасы арқылы оқушылардың кестені қалай толтырғаны тексеріліп, негізгі ойлар жинақталады.
Қорытынды: Ахмет Байтұрсынұлы — газет редакторы, ұстаз, шебер аудармашы, қоғам қайраткері, ақын, әдебиет зерттеушісі.
VII. Үй тапсырмасы
- Ахмет Байтұрсынұлының өмірбаянын толық оқып келу.
- Сұрақтар мен тапсырмалар бөліміндегі 2–3 сұраққа жауап беру.
VIII. Оқушы білімін бағалау
Бағалау үй жұмысы, іздендіру жұмысы, бекіту сұрақтарына жауап және қорытынды баға негізінде жүргізіледі.
| № | Оқушының аты-жөні | Үй жұмысы | Іздендіру жұмысы | Бекіту сұрақтары | Қорытынды баға |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 |