Әдепті болу

2) Әдепті болу

Әдеп — ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениеттің айқын белгісі. Игі әдеттен әдет-ғұрып қалыптасып, одан әдеп туындайды. Халық “Әдеппен сөйле” деп сөйлеу мәдениетін талап етеді, “Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала” деп әдепсіздікті қатты сынайды.

Абай: “Көп сөйлеп созбайын, әдептен озбайын” деп, орынсыз көп сөйлеудің өзі әдепсіздік екенін меңзейді. Мінез әдебі, жүріс-тұрыс әдебі, өнер әдебі, іс-әрекет әдебі, шығармашылық әдебі — тұлғаның ішкі-сыртқы мәдениетін көрсетеді.

3) Ізетті болу

Адамдармен сыйластық пен әдеп арқылы қарым-қатынас жасау. Үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету. Көпшілікті, ағайынды, елді, ұлтты, жалпы адамзатты қадірлей білу. “Адам да — құдірет” қағидасын берік ұстану: әркез құрмет көрсету, әдепті іс-әрекетпен жұрт көңілінен шығу.

Ізеттілік — мәдени әрекеттің көркем көрінісі.

4) Қайырымды болу

Адамға да, табиғатқа да қамқорлықпен жақсылық жасау. Кемтар жандарға, тұрмысы төмен отбасыларға, жетім-жесірге, қиындық көргендерге қолдау көрсету. Ел қажетіне демеуші болып, қайырымдылық шараларын ұйымдастыра білу.

Қайырымдылық — әдептіліктің негізі. Қазақ халқы — қайырымды халық; біз соның ұрпағымыз. Қайырымды болу — ұлттық парыз.

5) Мейірімді болу

Адамға және табиғатқа мейір-шапағат таныту. Адамның жақсы қасиеттерін көріп, бағалай білу. Ата-ананың балаға, немереге деген мейірімі — жүрек шындығының, әдептің биік өлшемі. Жақсы адамдардың жанашыр іс-әрекеті — шынайы сүйіспеншіліктің көрінісі.

6) Салауатты болу

Сабырлы, салмақты адамның өмір қиындықтарын жеңіп, саналы әрекет етуі. Артық сөзден, ішімдік ішуден, темекі тартудан, құмар ойындарынан аулақ болу. Жан мен тән тазалығын сақтаудың нәтижесі — ортада әдеп сақтап, үлгі-өнеге көрсету арқылы көрінеді.

7) Білікті болу

Ғылыми, мәдени, әдеби құндылықтарды жан-жақты меңгеріп, оны әдеппен іс-әрекетке жарата білу. Білгенін өзгеге үйрете алу — білімнің шынайы нәтижесі. Көп оқу, көп үйрену, инновациялық тәсілдер мен жаңа технологияны игеру кәсіби-танымдық деңгейдің белгісі.

8) Қамқоршы болу

Адамға, табиғатқа, жан-жануарға жақсылық жасап, қорғап, көмек көрсету. Ата-ананың балаға қамқорлығы, адамдардың бір-біріне жанашырлығы — әдеппен қалыптасып, адамгершіліктің биігінен көрінеді.

Әрбір әдепті адам қамқорлық сезімін тәрбиелеуге міндетті.

9) Сабырлы болу

Шыдамдылықты, байсалдылықты, төзімділікті, ақылдылықты сақтау. “Сабыр түбі — сары алтын” деп, қазақ халқы ұрпағын сабырға тәрбиелейді. Абай да асығыстықтың опық жегізетінін, ойланып әрекет ету — сабыр екенін айтады.

Сабыр — әдептіліктің көркем көрінісі.

10) Жауапты болу

Әдептіліктің аса қажет қыры — жауапкершілік. Әр адам өзіне, өз әрекетіне, борышы мен міндетіне жауапкершілікпен қараса, бұл адамдықтың да, әдептің де белгісі болады. Отбасына, тәрбиеге, еңбекке, білімге, кәсіпке, өмірге, денсаулыққа жауапкершілікпен қарау — адамзаттық парыз.

Отбасылық, ұжымдық, қоғамдық, мемлекеттік, сондай-ақ құқықтық жауапкершілік бар. Жауапкершілігі жоқ адамның адамгершілігі де әлсірейді.

11) Ұлтжанды болу

Ана тілін, ұлтын сүю және сонымен бірге бүкіл адамзатты қадірлей білу — ұлтжандылық әдебі. Бұл қасиет ұлттық намыс пен перзенттік парыз арқылы қалыптасады.

Ұлтжанды тұлға өз ұлтының әдеп құндылықтарын жоғары бағалап, өмірде қолданады. “Ер ел үшін туады, ел үшін өледі” — ұлтжандылықтың отансүйгіштікпен астасқан өлшемі.

12) Ұжымшыл болу

Ұжымды ардақтап, оның мақсаттары мен дәстүрлерін бұлжытпай орындау. Отанға ұйымдасып қызмет ету ұжымнан басталады. Ұжымдық жауапкершілік, дәлдік, қамқорлық, салтанаттылық, өнерпаздық, зерттеушілік, білімдарлық дәстүрлерін іске асыруда әр мүше өз міндетін әдеппен атқаруы тиіс.

Ұжымшыл болу — көпшілікті, халықты, әулетті, жалпы адамзатты сыйлаудың өнегелі үлгісі.

13) Іскер болу

Іскерлік — тұлғаның іс-әрекет шеберлігі мен әдептілігінің белгісі. Ол кәсіптік білім, іске құмарлық, қабілет пен дарын арқылы дамиды. Іскер болу біліктілікпен тығыз байланысты: мәдениеттілік әрекет үстінде шеберлік ретінде айқын танылады.

14) Намысты болу

Өз ұлтыңның құндылықтарын, ерекшеліктерін жоғары бағалап, оны дамытуға, қорғауға жанқиярлықпен қызмет ету — намыстың әдепті көрінісі. Ұлттық намыс көркемөнерде, спортта, Отан қорғауда ерекше орын алып, жеңіске жетуге қозғаушы күш болады.

Мейірімді, қайырымды, шебер, шешен, иманды, ер жүрек халықтың намысын қорғай білу — зор мақтаныш.

15) Перзенттік парызды өтеу

Отан алдындағы және ата-ана алдындағы қасиетті міндет — перзенттік парыз. Отанға қызмет ету, Отанды қорғау, ата-ананы сыйлау, оларға қызмет ету — білім алудан басталады.

Перзенттік парызды өтеу ұлттық әдеппен тікелей байланысты. Ата-ана алдында әдепті болу — сол парызды өтеудің алғышарты.

16) Шыншыл болу

Әділеттілікті сақтап, шындықты қорғау — әдептіліктің айшықты айғағы. “Өтірік өрге бастырмайды” деп, халық ұрпағын шыншылдыққа тәрбиелеген. Дала даналары шындық үшін жанын қиған.

Өмірде, өнерде, әдебиетте шындықты танып, оны айта білу керек. Шындық айтылмаса, мәдениет бұзылады. Шыншыл әрі әділетті болу — адамзаттық парыз.

17) Өнерпаз болу

Өнерге құмар болып, оны үйрене білу. Абай: “Өнерпаз болсаң, арқалан” дейді. Халық та “Өнерлі жігіт өрге озар” деп, ұрпағын өнерпаздыққа баулыған. Әр тұлғаның өз дарыны мен нышаны болады.

Өнерді дамыту — өнерпаздың ар-намысына, талабы мен еңбекқорлығына байланысты. Өнерпаз болу — мәдениеттің беделді белгісі.

18) Ұқыпты болу

Істі ықтиятпен орындау, уақытты қадірлеу, өз затына және қоғамдық мүлікке жауапкершілікпен қарау, жинақы әрі тиянақты болу. Халық “Олақтан салақ жаман” деп, ұқыптылыққа үйреткен.

Жауапкершілік пен ұқыптылық — ұлттық әдептің құнды белгілері. Ұқыпсыз адам көп нәрседен опық жейді.