Алкандардың физикалық қасиеттері
Сабақтың мақсаттары
Бұл сабақ алкандардың алынуы, физикалық және химиялық қасиеттері, табиғатта таралуы туралы түсінікті жүйелеуге және химиялық реакция теңдеулерін сауатты жазу дағдысын қалыптастыруға бағытталған.
Сабақ түрі
Жаңа білімді меңгерту
Білімділік мақсаты
- Алкандардың алынуын, физикалық және химиялық қасиеттерін, таралуын меңгерту.
- Химиялық реакция теңдеулерін дұрыс әрі сауатты жазуға дағдыландыру.
Тәрбиелік мақсаты
- Жауапкершілікке, саналы оқуға және өз бетінше еңбектенуге тәрбиелеу.
- Тез ойлау, тез қорытынды жасау және сөйлеу мәдениетін дамыту.
Дамытушылық мақсаты
- Логикалық ойлау қабілеті мен есептеу дағдыларын жетілдіру.
- Белсенділікті арттыру және пәнге қызығушылықты күшейту.
Әдістер
- Түсіндірмелі сұрақ-жауап, ой-толғаныс.
- Репродуктивті кестелермен жұмыс.
- Іскерлік ойындар.
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта.
- Дидактикалық ойындар және химиялық суреттер (презентация).
- Зертханалық құрал-жабдықтар.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Оқушылармен амандасу.
- 2 Оқушыларды түгелдеу.
- 3 Қажетті құралдарын тексеру және дұрыс отыруына назар аудару.
II. Үй тапсырмасын сұрау
«Даналық ағашы» іскерлік ойынында оқушылар жеміс ағашындағы «жемістерді» таңдап, ұпай (фишка) жинайды. Ең көп ұпай жинаған оқушыға ағаштың ең ұшындағы «Білім кілті» табысталып, «5» бағасы қойылады. Қалған оқушылар жинаған ұпай санына сәйкес бағаланады.
Ойын сұрақтары
- 1 Алкандарды басқаша қалай атайды? Неліктен?
- 2 Алкандар неге қаныққан көмірсутектер деп аталады?
- 3 Гомологтар дегеніміз не?
- 4 Гомологтық қатар дегеніміз не?
- 5 Тәжірибелік сұрақ: белгісіз қаныққан көмірсутектің молекулалық моделі берілген. Модель бойынша затты анықтап, оның изомерін құрастыру.
Бейне сұрақ 1
Сұрақты Жанқожа батыр атындағы №70 мектептің химия пәнінің мұғалімі Қаймақбай Күміс қояды: «Қаныққан көмірсутектердің барлығында көміртегі атомының тотығу дәрежесі бірдей емес. Метанда көміртегінің тотығу дәрежесі −4. Ал этанда көміртегінің тотығу дәрежесі қандай?»
Жауабы: −3
Бейне сұрақ 2
Сұрақты мектебіміздің химия-биология пәнінің мұғалімі Ізбан Нұрсұлу қояды: «2-метил-4-этилгексанның қанша изомері бар?»
Жауабы: екі изомер
«Химиялық сурет» тапсырмасы
Презентацияда берілген сурет бойынша бейнеленген химиялық құбылысты анықтау.
III. Жаңа сабақты түсіндіру
Алкандарды алу жолдары (4 әдіс)
1) Қанықпаған көмірсутектерді гидрлеу (өршіткі қатысында)
Этиленнен этан түзіледі.
2) Вюрц реакциясы (галогентуындылар + Na)
Егер әртүрлі алкандардың галогентуындылары қолданылса, өнім ретінде алкандар қоспасы түзілуі мүмкін (мысалы, этан, пропан және бутан).
3) Көміртек(II) оксидін (CO) гидрлеу
Бұл реакция бейорганикалық заттардан органикалық қосылыстар түзілу мүмкіндігін көрсетеді. Шамамен 500°C температурада, темір(III) оксиді өршіткісі қатысында жүреді.
4) Метанды алу (натрий ацетаты + NaOH балқытқанда)
Метанды зертханада натрий ацетатын натрий гидроксидімен (сода-әкті қоспа) балқыту арқылы алады.
Физикалық қасиеттері
Молекулалық масса артқан сайын алкандардың балқу және қайнау температуралары, сондай-ақ тығыздығы біртіндеп өседі. Гомологтық қатардағы заттардың қасиеттері ұқсас болады, сондықтан қатардың келесі мүшелерінің қасиеттерін болжауға мүмкіндік туады.
Химиялық қасиеттері
Алкандар негізінен орынбасу, айырылу, изомерлену және тотығу реакцияларына түседі. Көміртек атомдарының валенттілігі сутекпен толық қаныққандықтан, алкандар қосылу реакцияларына әдетте түспейді.
Орынбасу және басқа негізгі реакциялар
1) Галогендену (жарық/жоғары температура)
Жарық әсерінен жүретін реакциялар фотохимиялық деп аталады. Хлормен жеңіл, броммен қиындау, йодпен өте қиын жүреді. Фтормен реакция жарылыс қаупіне байланысты инертті газ қатысында сұйылтып жүргізіледі.
2) Нитрлеу (Конавалов реакциясы)
Реакцияны 1888 жылы М.И. Конавалов сипаттаған.
3) Айырылу (пиролиз)
4) Риформинг (ароматтану)
Риформинг нәтижесінде кейбір алкандар ароматты көмірсутектерге айналады (мысалы, гексаннан бензол түзіледі).
5) Изомерлену
Өршіткі қатысында және қыздырғанда көміртек- көміртек байланыстары қайта түзіліп, түзу тізбек тармақталған құрылымға ауысуы мүмкін.
6) Тотығу (жану)
Метанның таралуы
- Батпақты суларда
- Өсімдіктер мен жануарлар организмінде
- Табиғи газ құрамында
IV. Жаңа сабақты бекіту
1) «Баламалы тест»: метан мен пропанды салыстыру
Оқушылар әр тұжырымға «+» (дұрыс) немесе «−» (дұрыс емес) белгісін қояды.
- «Батпақ газы» деп аталатын газ.
- Отын ретінде қолданылатын газ.
- Табиғи газдың құрамында болады.
- «Сығылған газ» немесе «баллон газы» деп аталады.
- Мұнайға серік газдың құрамында кездеседі.
- Шахтада жарылыс тудыруы мүмкін газ.
- Қызыл жолақты цистерналармен тасымалданатын газ.
2) «Химиялық сурет» арқылы тапсырма
Берілген сурет негізінде алкандарға тән химиялық реакция типін анықтау.
Нұсқау: реакцияны орынбасу, айырылу, изомерлену немесе тотығу ретінде жіктеңіз.
V. Оқушыларды бағалау
Бағалау ойын барысында жиналған ұпайлар, жауаптардың дәлдігі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша жүргізіледі.
VI. Үй тапсырмасы
Оқу: §3.3–§3.4
Есептер: 15–16