Абайдың шығармалары. Абайдың жеті атасы
Сабақ тақырыбы
Абай – дана, Абай – дара қазақта.
Сабақ мақсаты
1) Танымдық мақсат
Оқушыларды ұлы ақын А. Құнанбайұлының балалық және жастық шағымен, өскен ортасымен таныстыру. Ақындық және композиторлық қырын ашу. Жас ұрпақты Абай шығармашылығын танып, рухани өсіп-жетілуге тәрбиелеу.
2) Құндылықтық мақсат
Абай шығармашылығын сүйіп оқуға, қадірлеуге, асыл мұра ретінде жадыда сақтауға баулу.
3) Тәрбиелік мақсат
Гуманистік, адамгершілік, еңбек және имандылық тәрбиесін қалыптастыру.
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ-жауап
- Баяндау
- Түсіндіру
- Өлең оқу, ән айту
Көрнекіліктер
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі. Кіріспе
Мұғалім сөзі
Құрметті ұстаздар, оқушылар!
Абай ата — қазағымның тірегі,
Халқымыздың соғып тұрған жүрегі.
Төгетін сәулесі мен шуағын,
Маңдайдағы жарқыраған күн еді.
Өтіп кеттің өмірден, қалды үнің,
Сен өлгенмен, мәңгі өлмес бар өлеңің.
Ұғындырған осынау жас қадірін,
Ұрпағыңа қалдырған өсиетің,
Танытқандай қазақтың қасиетін.
Поэзия мен өнердің патшасы деп,
Ұрпағың тұр алдыңда бас иетін.
Осы өлең жолдары қазақтың бас ақыны, асқан поэтикалық қуаттың иесі, халықтың мақтанышы Абай Құнанбайұлының рухани биігін айқын танытады. Бүгінгі сабақта біз Абайдың өмір жолына, шығармашылық әлеміне және ұлт мәдениетіндегі орнына тоқталамыз.
Абай — туған елін, жерін, тілін, дінін жанындай сүйген шынайы ұлтжанды дана ақын. Ол ғылым мен білімнің ауыр жүгін арқалап, халқын өркениетті елдердің қатарына қосуға ұмтылды, қазақ рухын биіктетуді мақсат етті. Сондықтан Абайды ұлттық жазба әдебиетіміздің атасы ретінде тану — маңызды міндет.
Бұл сабақта Абайдың өлеңдері, әндері және шығармаларынан үзінділермен танысамыз.
Оқушылардың көркемсөз оқу бөлімі
Өлең шумақтары
Жүрегін шырақ етіп жандырған кім?
Жырымен жан сусынын қандырған кім?
Өзіне-өзі орнатып ескерткішті,
Мұра қып кейінгіге қалдырған кім?
Ерте оянып, ойланып, ержеткен кім?
Талабын тас қияға өрлеткен кім?
Құба жон, құрбақан құм, құла қырда,
Өлеңнің бесігінде тербеткен кім?
Өлең шумақтары
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен кім?
Үнінен әділдіктің лебі ескен кім?
Арманын аттандырып келешекке,
Біздермен осы күнгі тілдескен кім?
Тайсалмай мыңмен жалғыз алысқан кім?
Жауына найза сөзін шанышқан кім?
Өзендей құйған барын көк теңізге,
Лермонтов, Пушкиндермен табысқан кім?
Абайдың өмірбаяны
Мұғалім бағыттауы
Енді Абай атамыздың өмірбаянымен танысайық.
Өмірбаян
Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы 1845 жылы Семей өңіріндегі қазіргі Абай ауданында, Шыңғыстау бөктерінде дүниеге келген. Абайдың шын есімі — Ибраһим. Әжесі еркелетіп «Абай» деп атап кеткен.
Абайдың шыққан тегі мен тәрбиеленген ортасы — Тобықты елінің ауқатты, ықпалды әулеті. Әкесі Құнанбай — аға сұлтан, болыс. Атасы Өскенбай, бабасы Ырғызбай — аты белгілі билер.
Болашақ ақын бала кезінен өлең мен әңгімеге құмар болып, әжесі Зере мен анасы Ұлжанның аңыз-әңгімелерін ықыласпен тыңдап өседі. Ауыл молдасынан арабша сауат ашқан Абайды әкесі он екі жасында Семейге оқуға жібереді.
Абай Ахмет-Риза медресесінде білім алып, араб және парсы тілдерін жақсы меңгереді. Шығыс шайырлары Низами, Сағди, Физули, Хафиз шығармаларымен танысады. Сонымен қатар, медреседе жүріп үш ай приход мектебінде орыс тілін оқиды.
Жастайынан ел ісіне араласқан Абай қазақтың білгірлері, шешендері, ақындары, жыршыларымен жиі жүздесіп, халықтың рухани мәдениетін ерте бойына сіңіреді. Өзі де билердей шешен сөйлеуге машықтанады.
Абайдың өсиет сөзі:
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Абай есімі және анасы Ұлжан туралы
Танымдық мәлімет
Абайдың шын есімі — Ибраһим. Анасы Ұлжан бұл есімді еркелетіп, «Абай» деп атаған.
Кең дала нұрын шашқан маңайына,
Қараймын мақтанышпен Абайыма.
Алдында Ұлжан ана басымды ием,
Теңесер ақылды ару, саналы ермен.
Жұлдызы ондай жанның — жанады өрден.
Ұлжанды ұлы демей, мен кім деймін,
Қазаққа қайталанбас дана берген!
(Бұл жолдар Құнанбайдың Ұлжанға деген құрметін, Абайдың дара болмысын айқындай түседі.)
Тірек сызбамен жұмыс: жеті ата
Сұрақ
Абайдың әкесі, шешесі, әжесінің аттарын атай отырып, жеті атасын айтып бере аласыңдар ма?
Жауап
Әкесі — Құнанбай, шешесі — Ұлжан, әжесі — Зере. Руы — Тобықты.
Абайдың жеті атасы:
Айтек, Олжай, Айдос, Ырғызбай, Өскенбай, Құнанбай, Абай.
Абай шығармашылығы туралы
Абай өлең шығаруды бала кезінен-ақ бастаған. Алайда қырық жасқа келгеннен кейін көркем әдебиетке шындап ден қойып, дүниетанымы айқын қалыптасады және сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын терең түсінеді.
Шығармаларының негізгі арналары:
- Өз жанынан шығарған төл өлеңдері
- Ғақлия (қара сөз) түріндегі прозасы
- Өзге тілдерден, әсіресе орыс тілінен жасаған аудармалары
Абайдың шығармалары
Шолу
Поэмалары
- «Ескендір»
- «Масғұт»
- «Әзім әңгімесі»
Қара сөздері мен өлеңдері
Абайдың 45 қара сөзі және мол поэзиялық мұрасы бар. Қара сөздерінде ақынның көркемдік қуаты, әлеуметтік-гуманистік көзқарасы, адам тәрбиесі мен дін туралы толғамдары терең көрінеді.
Маңызды түйін:
«Ғақлия» — Абайдың философиялық дүниетанымы мен классикалық прозалық стилін айқындайтын рухани-танымдық мұра.