Шоқанның тегі
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов
Бұл материал ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс мәдениетінің қазақ қоғамына ықпалын, қазақ тарихын зерттеуге үлес қосқан озық ойлы орыс ғалымдарының еңбегін және Шоқан (Шыңғысұлы) Уәлихановтың өмірі мен ғылыми қызметін жүйелі түрде таныстыруға бағытталған.
Негізгі мақсат
- Орыс мәдениетінің қазақ халқының өміріне әсерін түсіндіру және орыс зерттеушілерінің үлесін көрсету.
- Оқушылардың өздігінен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру, шығармашылық пен тарихи дүниетанымды дамыту.
- Адамгершілікке тәрбиелеу, тарихи тұлғаларды құрметтеуге баулу.
Сабақ форматы
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ
- Әдістер
- Сұрақ-жауап, СТО технологиясы
- Көрнекілік
- Интерактивті тақта, слайдтар
Оқу бағыты
Негізгі назар — тарихи деректерді талдау, тұлғаның өмір жолын кезең-кезеңімен түсіну және ғылыми мұраның маңызын бағалау.
Ұйымдастыру және үй тапсырмасын қайталау
Сабақ басында сынып түгенделіп, оқушылар топқа бөлінеді. Үй тапсырмасы «ілеспе сұрақтар» арқылы тексеріледі: негізгі мақсат — өткен тақырыпты нақты деректермен еске түсіру және жаңа тақырыпқа логикалық көпір құру.
Негізгі қайталау сұрақтары
- П. П. Семенов-Тянь-Шанский қай өңірлерге саяхат жасады? Алтай, Жетісу, Орта Азия.
- Қазақстан мен Орта Азияға арналған еңбектері: «Ресей. Отанның толық географиялық сипаттамасы» жинағындағы «Қырғыз өлкесі», «Түркістан өлкесі».
- Іле алқабы мен Жетісуды зерттеп, ауыз әдебиеті үлгілерін жинап жариялаған ғалым: В. В. Радлов.
- М. Красовскийдің қазақ халқының шығу тегі туралы еңбегі: «Сібір қырғыздарының облысы».
- Кіші жүз тарихын жан-жақты сипаттаған Л. Мейердің еңбегі: «Орынбор ведомствосындағы қырғыз даласы».
Қосымша деректерді нақтылау
- «Торғай облысы. Тарихи очерк» еңбегінің авторы: А. Добросмыслов.
- Т. Г. Шевченко қазақ жерінде айдауда болған жылдар: 1847–1857.
- Шевченконың қазақ тұрмысын бейнелейтін туындылары: «Қазақ шаңырағы», «Атқа мінген қазақ», «Байғұстар».
- Орыс географиялық қоғамы ашылған жыл: 1845.
- ХІХ ғасырда гимназиялар ашылған қалалар: Тобольск, Томск, Орынбор, Саратов, Астрахан.
Жаңа тақырып: Шоқан Уәлиханов тұлғасы
Ой қозғау: ассоциация
Шоқан Уәлиханов туралы не білеміз? Ол қазақ тарихы мен мәдениетін зерттеуге қандай үлес қосты? Бұл сұрақтар оқушының білімін белсендіреді және мәтінмен жұмысты мағыналы етеді.
Талқылау өзегі: өмірбаян, зерттеу бағыты, еңбектерінің құндылығы, замандастары.
Мағынаны тану: мәтінмен жұмыс құрылымы
- Ш. Уәлиханов — тұлға және ғалым.
- Өмірі мен қызметі.
- Зерттеулері мен экспедициялары.
- Еңбектері және мұрасы.
Нақты деректер: қысқа өмірбаяндық анықтама
Экспедициялар хронологиясы: «математикалық шкатулка»
Топтық жұмыс барысында есептеу нәтижесі белгілі бір жылға «шығып», сол жылға қатысты оқиға мазмұны ашылады. Бұл тәсіл деректі есте сақтауды жеңілдетіп, талқылауды жандандырады.
1856 жыл
Есеп: 500×3 + 800×2 + 706
- Жетісуға, Ыстықкөлге және Құлжаға сапар шегеді.
- Күнделіктер жүргізеді.
- Қарашада П. П. Семенов-Тянь-Шанскиймен танысады.
- Қызметтегі еңбегі үшін поручик шенін алады.
1857 жыл
Есеп: 250 + 250×3 + 500 − 143
- Орыс географиялық қоғамының толық мүшесі болып сайланады.
- Қашқарға сапарға дайындық үшін қыс айларында Алматыда болып, деректер жинайды.
1858 жыл
Есеп: 2000×2 + 900 − 42
- 28 маусымда Семейден Қашқарға бет алған керуенге құпия түрде қосылады.
- Керуен ішінде «Әлімбай» деген саудагер атымен жүреді.
1863 жыл
Есеп: 700×2 + 926×2 + 700
- Сот реформасы туралы халық пікірін жинау жөніндегі комиссия жұмысына қатысады.
Мәтіннен көрініс: сапарлар атмосферасы
Келесі үзінділер Шоқан сапарларының рухын, кеңістік пен уақыттың тынысын көрсетеді. Әр топ мәтіннің «не жайында?» екенін анықтап, негізгі ойды тұжырымдайды.
Қашқарияға сапар
Сол күні Шоқан кадет корпусын бітіргелі бері ұқыптап өсіріп, айрықша күтетін шашын ұстарамен қырды. Офицерлік киімін шешіп, Азия елдеріне тән ұзын шапан мен шолақ жең камзол киді. Аяғына жылтыр қара мәсі мен кебіс іліп, өзін шығыс саудагері кейпіне енгізді.
Ыстықкөл бағыты: Шалкөде
Экспедиция тоқтаған жердің бірі — Шалкөде жайлауы. Бұл жайлау Көгершінді бұлағынан басталып, Кегенге құятын Шалкөде өзенінің бойына созылып жатыр.
Жетісудың жазғы келбеті
Оңтүстіктің тамылжыған ыстық шілдесі басталды: түні салқын, күні ыстық. Жетісудың Жоңғар сілемін бөктерлей керуен салқар көшпен мамырлап алға жылжыды.
Тастағы таңба, аңыз ізі
Шартастың айналасында аңызға өзек боларлық суреттер тасқа ойылып салынған. Үңгіртастың солтүстік-шығысында төмен жалпақ тастар тізбектеле созылады.
Бекіту: сөзжұмбаққа негіз болған ұғымдар
Қорытындылау кезеңінде деректер қысқа сұрақтар арқылы тағы бір мәрте жүйеленеді. Негізгі кілт сөз: «Мұхаммед-Қанафия».
Дерек-жауаптар жинағы
Қорытынды тапсырма және бағалау
Үй тапсырмасы
«Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов» тақырыбын қайталау және Шоқан Уәлихановтың «Таңдамалы» еңбегінен берілген бөлімді оқу.
Бағалау логикасы (қысқаша)
- Хронологияны дұрыс құрастыру және оқиғаларды жылдармен байланыстыру.
- Сұрақтарға дәлелді жауап беру, дерекпен сөйлеу.
- Мәтіннен негізгі ойды табу және қысқа тұжырым жасау.