Қазақша рефераттар

Туынды сөздер

Қазақ тілі • 6-сынып

Жылдық күнтізбелік жоспар: 102 сағат

Тақырыптар тізбегі (16–20)

  • 16Түбір мен қосымша
  • 17Дара сөздер мен күрделі сөздер
  • 18Біріккен сөздер
  • 19Біріккен сөздердің емлесі
  • 20Қос сөздердің түрлері. Қайталама қос сөздер

Сабақтың тақырыбы

Түбір мен қосымша.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға сөз тұлғасы, түбір мен қосымша туралы толық түсінік беру.

Дамытушылық

Ой-өрісін кеңейту, ойлау белсенділігін арттыру, сөйлеу шеберлігі мен тіл мәдениетін дамыту, сауаттылыққа баулу.

Тәрбиелік

Елін, жерін, Отанын қадірлеуге, адамгершілікке, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақтың сипаттамасы

Түрі

Қалыпты сабақ.

Әдістері

Түсіндіру, суреттеу, салыстыру, әңгімелеу, сұрақ-жауап, бекіту, сөздікпен жұмыс, бағалау, қорытындылау.

Көрнекілігі

Дидактикалық материалдар, кестелер, кеспе қағаздары және т.б.

Жұмыс формалары

Жеке оқушымен, топпен және сыныппен жұмыс.

Сабақтың құрылымы

  1. 1 Кіріспе және ұйымдастыру кезеңі
  2. 2 Үй тапсырмасын сұрау
  3. 3 Жаңа сабақты түсіндіру
  4. 4 Бекіту
  5. 5 Қорытындылау және бағалау

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу.
  • Кезекшінің мәлімдемесі.
  • Журнал бойынша түгелдеу.

2) Үй тапсырмасын сұрау

  • Өткен сабақта өтілген ережелер бойынша сұрақтар қою.
  • Жаттығу жұмысының орындалуын дәптер арқылы тексеру.
  • Сұрақ-жауап арқылы өткен тақырыпты бекіту.
  • Дәптерлерді алмастыру.

3) Жаңа сабақты түсіндіру: «Түбір мен қосымша»

Негізгі ұғымдар

Түбір — сөздің бастапқы мағыналы бөлшегі. Түбір қосымшасыз-ақ белгілі бір мағынаны білдіре алады.

Мысалдар

  • жолдастық → түбірі: жол
  • сауыншылар → түбірі: сау
  • мектептердің → түбірі: мектеп
  • көрінген → түбірі: көр

Түбірлердің мағынасы: жол — із/сапар; сау — сүт алу; мектеп — оқитын орын; көр — көзбен байқау.

Қосымша — түбірге жалғанатын бөлшек. Қосымша жеке тұрған күйінде мағына білдірмейді, бірақ түбірге қосылғанда сөздің мағынасын өзгертуі немесе грамматикалық мағына қосуы мүмкін.

Қосымшаның қызметі

  • Мағынаны өзгертеді: жол → жолдас (серік).
  • Грамматикалық мағына қосады: мектеп → мектептер (көптік).

Қосымшаның түрлері

Қосымша екіге бөлінеді: жұрнақ және жалғау. Жұрнақ сөздің мағынасын өзгертіп, жаңа сөз тудырады; жалғау сөздерді бір-бірімен байланыстырады.

Жұрнақ екіге бөлінеді: сөз тудырушы және сөз түрлендіруші. Негізгі мағынаны өзгертіп, жаңа мағына беретін жұрнақ сөз тудырушы жұрнақ деп аталады.

Туынды түбір (туынды сөз)

Жұрнақ арқылы жасалған сөздер туынды түбір немесе туынды сөз деп аталады. Мысалы: жол (негізгі түбір) → жолдас → жолдастық; сау → сауын → сауыншы.

Бір сөзге бірнеше жұрнақ жалғана береді. Бір түбірден тараған әртүрлі сөздер түбірлес сөздер деп аталады. Мысалы: өнім, өндіріс, өніс, өнгіш сөздерінің негізгі түбірі — өн.

Бекіту: жаттығулар жүйесі (69–74)

69-жаттығу

  1. Мәтінді оқып, негізгі ойды анықтаңдар.
  2. Мәтінде қандай елдік дәстүр көрініс тапқан? Өздерің білетін оқиғалармен байланыстырып әңгімелеңдер.
  3. Сөйлемдердегі қалың қаріппен берілген сөздердің қосымшасын ажыратыңдар: жұрнақ па, жалғау ма?

70-жаттығу

Берілген сөздерден жұрнақ арқылы туынды түбір жасап, дәптерге жазыңдар.

71-жаттығу

Сөздердің түбірі мен қосымшаларын дефис арқылы ажыратып жазыңдар.

Қалың қаріппен берілген сөздерді қатыстырып, шағын мәтін құраңдар.

72-жаттығу

Төмендегі сөздерге қосымшалар жалғап, сөйлем құрап жазыңдар.

73-жаттығу

Төмендегі сөздерді үлгіде көрсетілгендей етіп үш бағанға бөліп жазыңдар.

74-жаттығу

Бес мақал-мәтел тауып жазыңдар. Мақал-мәтелдердегі түбірге жалғанған қосымшалардың түрлерін ажыратыңдар.

Тіл тарихымен сабақтастыру: Орхон–Енисей мұралары

Қазіргі қазақ тіліндегі көптеген құбылыстар мен заңдылықтар көне түркі тілінен бастау алады. Алдағы сабақтарда көне түркі тілінің айнасы саналатын Орхон–Енисей ескерткіштеріндегі грамматикалық заңдылықтармен де танысып отырамыз.

Ескерткіштердегі сөздерді тұлғасына қарай бес топқа бөлуге болады: түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, біріккен сөз, күрделі сөз.

1) Түбір сөздер

  • Тек дауыстыдан тұратын сөз: ы — бұта (өсімдік). Мысал: «Ы бар бас асдымыз» (Бұтасы бар шыңнан астық).
  • Дауысты + дауыссыз: аз, еб, іч.
  • Дауыссыз + дауысты: бу, те, ку.
  • Аралас тұлғалы сөздер: апа, йурт, кіші, інгек, будун, қаған.

2) Туынды сөздер

Ескерткіштерде жұрнақ жалғану арқылы жасалған туынды сөздер де кездеседі:

  • айгучы — кеңесші
  • атлыг — атты
  • йерчі — жергілікті/жершіл
  • күчліг — күшті

Қосымша тапсырмалар

Жаттығулар орындалып, тақырыптар талданғаннан кейін пысықтауға арналған сұрақтар беріледі.

Пысықтауға арналған сұрақтар

  1. Сөздердің жасалуы мен сөздік құрамының арасында қандай байланыс бар?
  2. Түбірге қосымша жалғану арқылы қандай сөздер жасалады?
  3. Түбірдің негізгі белгісі қандай?
  4. Түбір мен қосымшаның айырмашылығы қандай?
  5. Қосымшаның қандай түрлері бар? Олардың бір-бірінен айырмашылығы неде?
  6. Туынды түбір деген не?
  7. Туынды түбір мен негізгі түбірдің айырмашылығы қандай?
  8. Түбірлес сөздер деген не?

Сабақтың қорытындысы

Қорытындылау

Сұрақ-жауап арқылы жаңа сабақты қорытындылау.

Бағалау

Оқушылардың білімін бағалау.

Үй тапсырмасы

74-жаттығу: бес мақал-мәтел жазып, ондағы түбірге жалғанған қосымшалардың түрлерін ажырату.

Ескерту: 16–20-сабақ материалдарын жүктеу және толық нұсқасын қарау бөлімдері оқу платформасына сәйкес беріледі.