Тәрбие сағатының тәрбиелік мәні
Кіріспе: Төрт түлік — тіршіліктің тұғыры
Тіршілікке нәр берген, өміріне сән берген — түйе, сиыр, жылқы, қой: қасиетті төрт түлік. Қазақ баласы малды қастерлеп, «Мал-жан аман болсын!» деп амандасқан. Бұл — төрт түліктің тұрмысқа ғана емес, тұтас дүниетанымға айналғанын білдіреді.
Атамыз қазақ ежелден мал шаруашылығымен айналысқан: мінсе — көлігі, ішсе — сусыны, жесе — тамағы, кисе — киімі, тұтынса — бұйымы да осы мал болған. Көшпелі өмір салтында кең даланы еркін шарлаған халықтың тіршілігі төрт түлікпен біте қайнасты.
Шаруашылық тәжірибесі
Малдың терісі, жүні, қылы мен тұяғы, сүйегі мен мүйізіне дейін кәдеге жараған. Осы тәжірибенің нәтижесінде туырлық, үзік, түндік, сырмақ, кілем, текемет, алаша секілді тұрмыстық бұйымдар жасалып, кейінгі ұрпаққа мұра болып жетті. Сол мұраның бірі — киіз үй.
Құндылыққа айналған еңбек
«Мал — баққанға бітеді», «Ата кәсібі — балаға мұра» деген сөздер еңбектің қадірін ұқтырады. Дастарқан мол, ақ көп болсын десек, малды күтіп-бағу — ортақ міндет.
Төрт түліктің аталары және мәні
Түйе
Байлық пен салтанаттың нышаны. Түйе атасы — Ойсылқара.
Жылқы
Сән мен мақтан. Жылқы атасы — Қамбар ата.
Сиыр
Қанағат пен ақтың берекесі. Сиыр атасы — Зеңгі баба.
Қой
Қазына мен мырзалық. Қой атасы — Шопан ата.
Ешкі
Жеңілдік, тұрмысқа икем. Ешкі атасы — Сексек ата.
Қорытынды ұстаным
Төрт түлік — тек мал емес, береке, кәсіп, тағам, киім, мәдениет пен өнердің өзегі.
Тақпақтар арқылы таным
Қой туралы
Қорасында маңыраған, қозысымен жамыраған.
Қозысынан айырылса, қоймай ұзақ аңыраған.
Аппақ қою сүті бар, ақ шағала құрты бар —
Ақтылы қой жануар.
Құлын туралы
Жағы қалақтай, мойны садақтай.
Төбелі жұлдыздай, жалы жібектей.
Көзі моншақтай, өзі жұп-жұмыр,
Құйрығы шашақтай, ерні жып-жымыр.
Далаға шығып ап, құйрығын тігіп ап,
Асырып салар еді, айнала шабар еді.
Сиыр туралы
Мүйізі айдай иілген, мұрнын көкке шүйірген.
Керілген желін, сала емшек — сауғанда жаның сүйінген.
Ірімшік пен құрт, майы — жегенде тілді үйірген.
Төрт түліктің жаратылысы жайлы
Түйені — сордан, жылқыны — желден,
Сиырды — судан, ешкіні — тастан,
Қойды — бейіштен жаратыпты.
Сосын жесін, мінсін деп, билігін адамзатқа қаратыпты.
Ән мен ойын
- Хор: «Ортеке»
- Хор: «Төлдер әні»
- Көрініс: «Өркеш»
Төл атауы және дыбыстауы
Төлдер
Лақ, қозы, бота, бұзау, құлын — әрқайсысы қазақ тілінде дәл әрі әуезді аталады.
Дыбыстауы
- Мөңіресе— бұзау
- Маңыраса— қозы, лақ
- Боздаса— бота
- Кісінесе— құлын
Шақыру сөздері (мысал)
- «Ауһоу-ауһой» десе — тана келеді, бұзауларын ертіп келеді.
- «Пүшет-пүшет» десе — қозы келеді.
- «Шөре-шөре» десе — лақ келеді.
- «Көс-көс» десе — бота келеді.
Мал күтімі — еңбек мектебі
Жылқы: күзейді, жал-құйрығын түзейді.
Қой: қырқады, жүнінен жұрқасын айырады.
Ешкі: тарайды, түбіті қажетке жарайды.
Түйе: жүнін жұлады, төзімділік танытады.
Мақал-мәтел — халықтың қысқа ойы
Төрт түлікке қатысты нақылдар
Мал өсірсең қой өсір, өнімі оның көл-көсір.
Қойдың сүті — қорғасын. Қойды ұрған — оңбасын.
Тұяқ тайға жеткізер, тай құнанға жеткізер, құнан атқа жеткізер, ат мұратқа жеткізер.
Тұлпар — ер қанаты.
Сиырлының үйі — айран, сыры жоқтың үйі — сыйран.
Сиырдың сүті — тілінде.
Бақырауық демесең, бағалы көлік — түйе ғой.
Ешкілі қой — өреген.
Кәрі түйе ойнақтаса — жұт болар.
Тұлпардың өз тұяғы — өзіне дәрі.
Әндер
- «Сиырдың әні», «Жылқының әні», «Түйенің әні», «Қойдың әні»
- Ән: «Қошақаным» (орындаушылар: Нұрали, Гүлжанат, Мақсұтқали)
Ырым-тыйым: береке мен қауіпсіздікті сақтаған ереже
Халықтық тыйымдар мен сенімдер
- Малдың сүйегін далаға тастамайды; жерге көміп тастайды.
- Қойдың жүнін, мүйізін отқа жақпайды.
- Малдың уызын алдымен үй иесі ішуі керек.
- Мал сатқанда оны ноқтасымен немесе бас жібімен қоса бермейді (малдың басы кемиді деп ырымдайды).
- Мал төлдеп жатқанда ешкімге бермейді, сатпайды, айырбастамайды.
- Мал үшем не төртем туса, біреуін бауыздап, босағаға көмеді деген ырым бар.
- Қой қоздағанда шуын жерден жұлып алмай, сүйретіп апарады; әйтпесе қозы қашаған болады дейді.
- Қой қырқатын қайшыны иесіне қайтарғанда «Мұны мен емес, жер беріп отыр» деп жүнге орап береді; бос қайтармайды.
- Қайшыны жерге қояды; екінші адам сол жерден алады (болмаса, қайшы малдың терісін кесіп кетеді дейді).
- Малшының таяғын басқа адамға бермейді: шопан таяғы киелі саналған.
Би
«Қара жорға»
Дастарқан мен көрме: ұлттық мұраны таныту
Жомарт қазақ топырағы қонақжайлығымен дара: қонаққа барын беріп, қалғанын өзіне үлестірген. Ендігі сөз — ата-аналарға. Олар өздері ұйымдастырған ұлттық тағамдар мен қолөнер бұйымдары көрмесімен таныстырады.
Ет тағамдары
Қазақ дастарқанындағы негізгі ас түрлері.
Сүт тағамдары
Ақтың берекесі: құрт, май, ірімшік және өзге өнімдер.
Жүн, тері бұйымдары
Еңбекпен өрілген тұрмыстық қолөнер.
Киіз және тоқымалар
Киіз, текемет, терме алаша.
Әжелер орындауында
Ән: «Ауылым»
Қорытынды: аманатқа адалдық
«Кештік өмірің болса, түстік мал жи», «Малым — жанымның садақасы, жаным — арымның садақасы» деген аталы сөздер төрт түліктің қадірін, еңбектің қасиетін ұқтырады. Ата-бабамыз мал атауының сырын жетік біліп, кең сахараны төрт түлікке толтырған.
Енді төрт түліктің қыр-сырын біліп, төлдетіп жүрген, баласын қалай сүйсе, малын да солай аялап-қадірлейтін әжелерімізге сөз кезегін береміз.