ТҰРАҚТЫ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
Жеке оқушымен жұмыс дәптері
Бұл материал 10-сынып оқушыларына арналған. Тапсырмалар тіл білімінің негізгі ұғымдарын жүйелі түрде қайталауға, сөз мағынасы мен сөздік қорды байытуға, мәтінмен жұмыс істеу дағдыларын дамытуға бағытталған.
1. Сөздің тура және ауыспалы мағынасы
Бұл бөлімде сөздердің тура мағынасы (нақты, бастапқы мағына) мен ауыспалы мағынасы (бейне, астарлы мағына) ажыратылады. Мақсат — тіркестер мен мақал-мәтелдердегі мағыналық реңктерді дәл түсіндіру.
1) Мақал-мәтелдермен жұмыс
Тура және ауыспалы мағынада тұрған мақал-мәтелдерден мысал келтіріп, олардың мағынасын түсіндір.
2) Тіркестердің мағынасын ажырату
Төмендегі тіркестердің тура және ауыспалы мағыналарын тауып, жаз.
«Суық» сөзді тіркестер
- •суық су
- •суық жер
- •суық жел
- •суық адам
- •суық торғай
- •суық хабар
«Алтын» сөзді тіркестер
- •алтын жүзік
- •алтын қыз
- •алтын ақша
- •алтын күз
- •алтын бесік
«Таза» сөзді тіркестер
- •таза үй
- •таза жер
- •таза бала
- •таза жүрек
- •таза еңбек
- •таза салмақ
3) Жұмбақтың шешуі және мәтін құрастыру
Жұмбақтың шешуін тап. Шешуінің тура және ауыспалы мағынасына байланысты қысқа мәтін құрастыр.
Біз, біз едік, біз едік,
Біз жылтыраған қыз едік.
Таң атқанша жайылдық,
Таң атқан соң жойылдық.
2. Омоним, синоним, антоним
Бұл бөлім сөздердің мағыналық қатынастарын меңгертуге бағытталған: омоним — дыбысталуы бір, мағынасы бөлек сөздер; синоним — мағыналас сөздер; антоним — қарама-қарсы мағыналы сөздер.
1) Омонимдері бар өлең шумақтары
Омоним болатын сөздері бар өлең шумақтарын жаз.
2) Сөйлем құрастыру: синоним және омоним
Төмендегі сөздерге синоним қатысатын сөйлем және омоним ретінде қолданылатын сөйлем құрастыр.
3) Мәтіннен мысал табу
Берілген мәтіндегі сөздерден синоним, омоним, антонимдерге мысалдар жаз.
Қазақ тілі еш уақытта өзімен көршілес халықтың тілдерінен сорлы болып, қатардан қалып өмір сүрмегендігі, өз сыбағасын ешкімге жібермегендігі мыңдаған жыл тарихында айқындалған. Кейбір ұл-қыздарымыздың ана тілін білмеуі, не шала білуі мені қатты қынжылтады. Бұған ең алдымен ата-ана кінәлі.
3. Тұрақты сөз тіркестері
Тұрақты тіркестердің мағынасын тұтас күйінде тану маңызды. Бұл бөлімде антоним табу, берілген сөздермен фразеологизм құрастыру және өлеңнен тұрақты тіркестерді анықтау тапсырмалары берілген.
1) Антоним тіркестерді табу
Төмендегі тұрақты тіркестерге антоним болатын тіркестерді тауып жаз:
- •мұрнын көкке көтерді
- •қырық пышақ болды
- •жер-көкті басына көтерді
- •жер-көкке сыйғызбады
- •жұмған аузын ашпады
2) Берілген сөздермен тұрақты тіркес құрау
Ішінде төмендегі сөздер бар тұрақты тіркестерді жаз. Үлгі: ашық ауыз.
3) Өлеңнен тұрақты тіркестерді табу
Өлеңдегі тұрақты тіркестерді тауып, мағынасын түсіндір. Өлеңнің авторын анықта. Тұрақты тіркестерді қатыстыра отырып, автор туралы қысқаша мәтін жаз.
Қырық пышақпен қыржаңдап тұрған түлкі,
О да осал жау емес қыран паңға.
4. Кәсіби сөздер мен термин сөздер
Бұл бөлімде кәсіби лексика мен терминдердің қолданысы, сондай-ақ мәтіндегі терминдерді тану және олардың жасалу жолдарын түсіндіру дағдылары дамытылады.
1) Кәсіби сөздер тізімі
Қолөнершілікке және ауыл шаруашылығына байланысты кәсіби сөздерді жаз.
2) Мәтіндегі терминдерді табу
Мәтіндегі терминдерді тауып, терминдердің жасалу жолдарын түсіндір.
Жезқазған аймағының экологиялық ахуалы мәз емес. Екі бүйірден Байқоңыр ғарыш аймағы мен Семей полигоны қыспаққа алып тұр. Ғарыш кемелерінің техникалық бөліктері мен атом қалдықтары — тептил көктен түсіп, жерді уландырып, ластап жатыр. Семей полигоны радиоактивтік заттарды төңірекке сіңірді.
5. Дауысты және дауыссыз дыбыстар
Бұл бөлімде дыбыстардың түрлері мен ерекшеліктері қайталанады: еріндік/езулік дауыстылар, қатаң/ұяң/үнді дауыссыздар. Тапсырмалар орфоэпия мен сауатты жазуға көмектеседі.
1) Өлең жазу және дауыстыларды белгілеу
Екі шумақ өлең жаз. Ішіндегі еріндік дауыстылардың астын бір сызықпен, езулік дауыстылардың астын екі сызықпен сыз.
2) Тұрақты тіркестер және дауыссыздарды жіктеу
Тұрақты тіркестерді жазып, мағынасын түсіндір. Сонымен бірге: қатаң дауыссыздардың астын бір сызықпен, үнді дауыссыздардың астын екі сызықпен, ұяң дауыссыздардың астын ирек сызықпен сыз.
3) «Жеті жарғы» туралы
«Жеті жарғы» ережелері туралы не білесің? Қысқаша әрі нақты жауап жаз.