НАУРЫЗ МЕЙРАМЫКөктем мен Жаңа жылды қарсы алу мейрамыБасқаша аталуы
Наурыз мейрамы
Наурыз — көктемді қарсы алып, жаңа жылды бастайтын, ежелгі дәуірден жалғасқан мейрам. Қазіргі күнтізбе бойынша Қазақстанда көбіне 22 наурыз күні аталып өтеді; кей елдерде 20–21 наурыз аралығына сәйкес келуі мүмкін. Бұл күн күн мен түннің теңелуімен астасып, табиғаттың жаңаруын білдіреді.
Басқаша аталуы
Ұлыстың Ұлы күні
Түрі
Халықаралық деңгейдегі мейрам
Мағынасы
Жаңа жыл, жаңару, күннің ұзаруы
Қайда өткізіледі
Қазақстан, Албания, Ауғанстан, Әзірбайжан, Босния және Герцеговина, Иран, Пәкістан, Тәжікстан, Түркия және басқа елдер
Мейрам тағамдары мен дәстүрлері
- Наурыз көже — береке мен ырыстың нышаны
- Хафтсин — Ирандағы дәстүрлі наурыздық дастарқан
Атауы мен мағынасы
Наурыз сөзінің түбірі көне парсы тіліндегі «нава» — «жаңа» және «рәзаңһ» — «күн» ұғымдарымен байланыстырылып, «жаңа күн» мағынасын береді. Қазіргі парсы тілінде де бұл мағына сақталған: «но» — жаңа, «роуз» — күн.
Наурыз — жылдың жаңаруы, табиғаттың түлеп, тіршіліктің күшеюі, әрі күннің ұзара бастауын білдіретін мереке.
Тарихы
Наурыздың бастауы диқаншылықпен айналысқан, иран тілдес Орта Азия халықтарының күн жылы мезгілге ауысқанда егіс жұмыстарының басталуын мерекелеу дәстүрімен байланыстырылады. Уақыт өте келе бұл мереке көптеген халықтарға ортақ, кең өрісті мәдени құндылыққа айналды.
Наурыз — халықаралық мейрам
Наурыз атауы күнтізбедегі үшінші ай — наурызбен де астасады (31 күн). Қазақ дәстүрінде бұл мейрам «Әз-Наурыз» деп те аталады.
Ежелгі түсінік пен наным
Халық ұғымында наурыздың алғашқы үш күнінде жер мен көкті жарып ерекше гуіл естіледі деген сенім болған. Бұл күндері табиғатқа, өсімдікке, жан-жануарға ерекше қуат дариды деп есептелген. Осыдан «Әз болмай, мәз болмайды» деген тәмсіл тараған.
Қазақ салтындағы Наурыз
Дәстүр бойынша бұрын Наурызды ауыл болып қарсы алған. Әсіресе жастар таң шапағын қарсы алып, тіршілікті жаңғыртудың белгісі ретінде арық-атызды тазалап, су жіберу, ағаш отырғызу, гүл егу сияқты игі істерден бастаған.
Мерекелік думан қалай жалғасқан?
- Халық ойындары (айқыш-ұйқыш, ақсерек-көксерек, алқа қотан және т.б.)
- Ән мен би, ақындар айтысы
- Қазақша күрес, ат жарысы
- Кешкісін алтыбақан маңындағы сауық
Наурыздан кейінгі екінші күні жұрт жаппай көктемгі егіске кіріскен. Мал шаруашылығымен айналысқан қауым да төл алу науқанына қатысты жұмыстарды күшейткен. Кей ауылдарда мерекені кейінге шегерсе де, егінге жұмылу дәстүрі сақталған.
Неліктен «Ұлыстың Ұлы күні» аталған?
Бұл атауға қатысты халық арасында мынадай аңыз айтылады: Нұх пайғамбардың кемесі Қазығұрт тауына келіп тоқтаған сәтте, жер бетін жайлаған топан су қайтып, тіршілік қайта жанданады. Сол мезетте жер бетіне табаны тиген барлық жан иесі көктен түскен қасиетті қазаннан бірге дәм татып, бұл күнді «Ұлыстың Ұлы күні» деп жариялаған деседі.
Наурыз туралы ойлар және тілдік іздер
Ұлы Абай «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» еңбегінде Наурыздың тарихын көшпелі халықтардың көне замандарымен сабақтастыра сөз етеді. Зерттеулерде «нау» түбірінің әртүрлі тілдерде өзгеріске ұшыраса да мағынасы жағынан сақталғаны айтылады (мысалы, орыс тіліндегі «нов», неміс тіліндегі «нойе», латын тіліндегі «нео» сияқты тұлғалар). Бұл ұғымның тамыры тым тереңге кетіп, ежелгі дәуірлермен байланысатыны жөнінде пікірлер бар.
Көне шежіредегі атаулар
Қазақтың көне шежірелерінде «Наурыз», «Алаш» атауларының кездесуі бұл мейрамның халық жадындағы орны айрықша екенін аңғартады.