Суы ішуге жарамды
«Қазақ даласының әр төбесі, әр белесі — ертегі. Топырағын басып қалсаң, бір ертегі шертеді». (М. Шаханов)
Балықты көлінің орналасуы мен тарихы
Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі Батыс Тянь-Шаньның солтүстік бөлігінде, Өгем, Қаржантау, Қазығұрт және Боралдай тау жоталары аумағында орналасқан. Қазақстан Үкіметінің 2006 жылғы 26 қаңтардағы №52 қаулысына сәйкес, Балықты көлі маңындағы орман мен жануарлар дүниесін қорғау — мемлекеттік маңызы бар міндет.
Аумағы
30 гектар
Тереңдігі
16–17 метр
Балықты көлі Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданына қарасты Жаскешу елді мекенінде орналасқан. Ол аудан орталығы Т. Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 20 шақырым, Састөбе теміржол станциясынан 12 шақырым жерде, Арыс өзенінің оң жағалауында, Ұлы Жібек жолы бойына жақын маңда жатыр.
Ғалымдардың болжамына сүйенсек, көл Мезозой эрасында қалыптасқан болуы мүмкін. Ал жергілікті шежіре-аңыздарда бұл өңір ата-бабаларымыздың «Ақтабан шұбырынды» кезіндегі ауыр жылдармен, жоңғар шапқыншылығы тұсындағы ел қорғаған ерліктермен сабақтасып айтылады.
Алатау мен Қаратаудың арасындағы Жаскешу — өзен-бұлағы мол, жері құнарлы, табиғаты бай өлке. Халық арасында бұл өңірдің «Екінші Швейцария» немесе «Қазақстанның Жаңа Зеландиясы» аталуы да осы себептен. Соның ішінде Жаскешу ауылы тұрған аймақты «жер жаннаты» деуге болады: ауыл іргесінде Балықты көлі Үлкен шағыл деп аталатын әктас төбенің астынан қайнап шығып жатады.
Алғашқы қоныс және шаруашылық
Ертеректе көл маңы қалың ағашты, ну қамысты болған; оны қабан, жолбарыс және басқа да жыртқыш аңдар мекендегені айтылады. Осындай шұрайлы қонысқа орныққан жұрт мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен де айналысқан. Бұған көл басынан қолмен қазылған Бейбіт, Жаныс, Байыс арықтарының іздері бүгінге дейін айғақ.
Балықты атауының мәні
«Балықты» атауы туралы ел ішінде әртүрлі түсіндірме бар. Тарихи-тілдік тұрғыдан алғанда, көне түркі тіліндегі «балық» сөзі «қала» деген мағынаны білдіргені белгілі. Осы себепті атау «қалалы», «қонысы бар» деген ұғыммен де сабақтасып түсіндіріледі. Ал жергілікті аңызға сүйенсек, көл маңындағы балықтың көптігі де бұл атаудың берік орнығуына ықпал еткен.
Жібек жолы бойындағы аял
Балықты көлі Ұлы Жібек жолымен өткен жолаушылар мен керуендердің көзін қуантып, таңдай қақтыратын орын болған. Көл бойындағы көк майсаға, тау-талды, ақ пен көк терек жайқалған сазды алаңдарға шатыр тіккен керуендер демалып, жүздеген қайнардан атқылаған мөлдір судан қанып ішіп, сапарға ыдыстарына құйып алып аттанған деседі.
1780–1790 жылдар дерегі
Ауызша тарих бойынша, 1780–1790 жылдары Барлыбай қарт ұлдары Қартқожа, Малкелді, Жалкелді және Ниязбекпен бірге көшіп келіп, көлдің солтүстік-шығыс бөлігіне қоныстанған. Сол кезеңде судағы балықтың өте көп болғаны айтылады. Көлді «Балықты» деп атау да осы оқиғамен байланыстырылады.
«Табиғаттың көркін ажарландырып, жер бетін саялы баққа айналдыратын байлық көзі — су. Су — табиғаттың айнасы». (М. Хакімжанова)
Суының емдік қасиеттері және жергілікті нанымдар
Ғылыми байқаулар
Зерттеу деректерінде көлдің Мезозой эрасында пайда болуы мүмкін екені айтылады. Су құрамын талдау барысында «ауыр суға» жататын қосылыстардың бар екені көрсетілген (дерек жергілікті зерттеу мәліметтеріне сүйеніп беріледі). Көл суы негізінен жер астынан шыққан мыңдаған бұлақ көздерінен құралады. Бұлақ суы мұздай, тап-таза, мөлдір.
- Суы ішуге жарамды деп айтылады.
- Бұлақтары суық әрі мөлдір, шипалы деп бағаланады.
Халықтық ем тәжірибесі
Ел ішінде көл суы демікпе, денедегі жара, құлақтағы қабыну белгілері және полиартрит секілді сырқаттарға шипа болады деген сенім бар. Жергілікті тұрғындар аяқ-қол сырқырағанда бірнеше күн шомылудың жеңілдік әкелгенін жиі әңгімелейді.
Аңыз бойынша, бір кезеңде малға індет тарап, жара шығып қырыла бастағанда, осы суға тоғытылған бір отар қой толық жазылып кетіпті. Мұндай әңгімелер көлге деген құрметті күшейткен.
«Қазан шұңқыр» бастауы
Балықты көліндегі «Қазан шұңқыр» деп аталатын бастау киелі орын ретінде сипатталады. Ел аузында Жамбыл облысындағы Билі көлден батқан жылқы осы бастау арқылы шыққан деген аңыз бар. Сондықтан бұл жерді Қамбар әулиемен байланыстыратындар кездеседі.
Тағы бір аңызда шұңқырдан қазанның құлақтары көрінеді делінеді. Оны көрген адамның тілегі қабыл болады деген сенім бар. Шұңқыр суы алыстан қарағанда тым-тырыс жатса, жақындаған сайын түбінен бұрқырап қайнай түсетіндей әсер қалдырады.
Қорғау мен күтім мәселесі
Соңғы жылдары кейбір аумақтар қамыс-құраққа көміліп, қоқыс көбейіп бара жатқаны алаңдатады. Кеңес Одағы кезеңінде «Завета Ленина» және «Красная звезда» колхоздарының жұмысшылары жыл сайын көктемде көл айналасын тазартып, қураған ағаштарды, су ішіндегі балдырларды алып, бұлақ көздерін ашып отырғаны айтылады.
Бүгінге дейін осы бұлақ суын Шарафкент, Балықшы және Жаскешу ауылдарының тұрғындары ауызсу ретінде пайдаланып келеді.
Табиғаты, жануарлар және өсімдіктер дүниесі
Өсімдіктер
- Өрік
- Жабайы долана
- Емен
- Жылауық тал
- Алхор (жабайы өрік тектес ағаш)
Құстар
Кейбір құс түрлерінің азайып бара жатқаны айтылады:
- Бөдене, қырғауыл
- Дегелек, жабайы үйрек, қасқалдақ
- Жыртқыш құстар: жаман сары, қырғи, қаршыға
- Киелі құс ретінде атылатын үкі
Балықтар
Көлде әртүрлі балық түрлері кездеседі. Кей деректерде 9 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілгені айтылады.
- Сазан, тұқы
- Майшабақ, кеңмаңдай
- Қаракөз
- Маринка (ел ішінде «патшалар балығы» аталған)
«Бұлақ көрсең, көзін аш» — ортақ жауапкершілік
«Бұлақ көрсең, көзін аш» деген аталы сөзді ұстанып, көл жағасындағы ірілі-ұсақты бұлақ көздерін тазарту жұмыстарына оқушылар да атсалысып келеді. Бұл іске мектеп биологы Еркебаева Нағима жетекшілік етіп, көл жағасы беткейлеріне отырғызылған жеміс ағаштары мен тал-теректердің күтіміне (жерін қопсыту, бұтау) жүйелі түрде ұйымдастырып жүр.
Осы бағыттағы табиғат қорғау жұмыстарына Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің №76 орам мемлекеттік инспекторы Қашапов Құлсүлейменнің де еңбегі аталады.
Авторлық мәлімет
Оңтүстік Қазақстан облысы, Түлкібас ауданы, Жаскешу ауылы — С. Сейфуллин атындағы жалпы орта мектебінің 10-сынып оқушысы: Лес Ақлима Нұржанқызы
Жетекшісі: Мауленқұлова Гүлжан Пернеханқызы