Қазақша рефераттар

Тәрбиелік міндеті

Оқу-тәрбие міндеттері

Табиғат байлығын және қоршаған ортаны қорғау бүгінде көп қырлы мәселеге айналды. Бұл тақырыпты оқыту мен тәрбиелеу жұмысы оқушылардың экологиялық санасын қалыптастырып, жауапкершілігін арттыруға бағытталады.

Оқыту міндеті

Табиғат байлығын, қоршаған ортаны қорғаудың мәнін ашып, оның қазіргі қоғам үшін маңызын түсіндіру.

Тәрбиелік міндеті

Адамның табиғатқа ретсіз араласуы табиғатты қорғау мәселесін тек экологиялық не биологиялық деңгейде ғана емес, әлеуметтік, саяси, экономикалық, гигиеналық және философиялық қырынан да өзекті ететінін ұғындыру.

Дамыту міндеті

Қоршаған орта туралы көркем шығармаларды оқып, жоғары деңгейде қабылдауын, логикалық ой қорытуды және пікір айту мәдениетін дамыту.

Сабақты ұйымдастыру және формат

Өткізу әдістері

  • Сұрақ-жауап
  • Зерттеу
  • Пікір алмасу

Сабақ түрі

Пікірталасқа негізделген ашық әңгіме.

Пәнаралық байланыс

Астрономия, философия, биология, тарих және т.б.

Көрнекілік пен дереккөздер

Тақырыпты әсерлі жеткізу үшін әртүрлі көрнекі материалдар қолданылады: түрлі-түсті суреттер, электрленген стендтер, макеттер, «Экология дауысы» плакаттары, кестелер, альбомдар, буклеттер, цитаталар, сондай-ақ қоғам және ғылым қайраткерлерінің портреттері.

Тұлғалар

  • Олжас Сүлейменовтің портреті
  • Ю. А. Гагариннің портреті
  • Маман иелерінің суреттері

Карталар мен материалдар

  • АҚШ картасы
  • Невада штатындағы нысандар картасы
  • Қазақстандағы Семей ядролық полигоны картасы
  • Әртүрлі анықтамалық мәліметтер

Сабақ барысының қысқаша құрылымы

  1. Ұйымдастыру: сәлемдесу, түгендеу, жұмыс орнын дайындау, назарды шоғырландыру.
  2. Жаңа тақырып: қоршаған ортаға әсер ететін негізгі факторларды талдау.
  3. Пікірталас және зерттеу: көрнекіліктер мен деректер арқылы мәселені дәлелдеу.
  4. Қорытынды және рефлексия: экологиялық жауапкершілік туралы ой түю.

Жаңа тақырып: Экологияның бүгінгі дауысы

Соңғы жылдары өнеркәсіптің қарқынды өсуі, ауыл шаруашылығының кеңеюі және халық санының артуы қоршаған ортаға айқын зиян келтіруде. БҰҰ деректеріне сәйкес, бір кезеңде жер бетінде 5,2 млрд адам тіршілік етсе, 2000 жылға қарай бұл көрсеткіш 6,1–6,2 млрд-қа жетеді деп күтілген.

«Жер» ұғымы әркім үшін әртүрлі

  • Ғарышкер үшін — ғаламшар
  • Теңізші үшін — жағалау
  • Геолог үшін — руда, мұнай, көгілдір газ
  • Солдат үшін — Отан

Ғаламшар ретінде Жердің жасы шамамен 4,5 млрд жыл деп есептеледі.

Ғарыштан қарағандағы жауапкершілік

1961 жылы Ю. А. Гагарин Жердің тартылыс күшін жеңіп, ғарышқа шыққанда, Жер туралы әсерін айтып, оның нәзік те қымбат екенін сездірді. Алыстан қарағанда Жердің «көгілдір» әрі «кішкентай» болып көрінуі — оны сақтаудың қажеттігін ерекше айқындайды.

Адамның ізі: карталар сөйлегенде

«Табиғатта адам қандай із қалдырды?» деген сұраққа жауап іздегенде, карталардың өзі ойландырады. Алдыңызда үш карта тұр делік: біреуі — АҚШ, ал қалған екеуі — АҚШ-тағы Невада және Қазақстандағы Семей ядролық полигоны. Адам өміріне қауіпті өндірістер мен сынақ алаңдарының географиясын көргенде, қауіптің ауқымы анық сезіледі.

Шындық

Экологиялық дағдарыстың себептерін сырттан іздеу оңай, бірақ негізгі жауапкершілік — адамның өзінде.

Сұрақ

«Өзен-көл суалып, жердің шұрайы қашты» деп кейін өкінбеу үшін бүгін қандай шешім қабылдаймыз?

Бағыт

Тығырықтан шығатын жол — экологиялық сауат, ортақ әрекет және тұрақты көзқарас.

Табиғатты қорғау — тек ғылым емес

Адамның табиғатқа ретсіз араласуы — үлкен қасірет және зиян. Табиғатты қорғау мәселесі экологиялық және биологиялық шеңберден шығып, философиялық мәнге ие болды: адам табиғатты «дос» деп танитын этикалық санаға келуі керек.

Адам — табиғаттың бір бөлігі. Ол табиғаттан су, ауа, қоректік заттар және өнеркәсіптік шикізат алады. Сондықтан табиғатты қорғау — өз өмірінің негізін қорғау.

Сыныптағы пікір алмасу идеялары

  • Экологиялық сауатсыздық неліктен қауіпті?
  • Табиғатқа «пайда» мен «зиян» өлшемімен ғана қарау дұрыс па?
  • Отбасы, Отан, Туған жер ұғымдары экологиямен қалай байланысады?

«Экстелехабар»: репортаж форматы

Оқушылар табиғаттың бүлінуі туралы шағын репортаж жасап, әртүрлі сюжеттер дайындайды: жердің тозуы, судың ластануы, өндірістік қалдық, тұрмыстық мәдениет, жасыл желек мәселесі.

«Әлін білмеген — әлек» дегендей, табиғат сыйын шексіз пайдаланып, бәрін өз қалауымызға көндіреміз деген ұмтылыс адамзатқа ешқашан толық жеңіс әкелген жоқ. Жер — үлкен үй. Бұл үйде мөлдір ауа, таза су, құнарлы топырақ, көкөністі-жемісті жасыл желек болуы керек.

Табиғатқа деген жүрек жылуы көбіне бала күннен алған тәлім-тәрбие мен білімге байланысты. Табиғатты аялау — көкірегі ояу, көзі ашық әр азаматтың парызы.

Өлең, бақылау және ой қозғау

Ұқсастық: Жер — Ана

Көктемде дала бусанып,
Біріне-бірі болар ма ұқсас мұншалық.
Жерді — Аныма, Анамды — Жерге теңедім,
Екеуінен де егіз ұқсастық көремін.

Бұл жолдар табиғатқа құрметті, мейірім мен жауапкершілікті сезіндіретін көркем ойға жетелейді.

Қызық дерек және мінез

Құзғын өте ұзақ өмір сүреді деген түсінік бар: табиғаттағы әр тіршілік иесінің өз заңы, өз «тағдыры» бар.

Мысық — епті жануар: қалай лақтырсаң да, көбіне аяқпен түсуге бейім. Табиғаттағы қарама-қайшылық пен үйлесім кейде күтпеген достыққа да ұласады.

Ән, ырым-тиым және экологиялық мәдениет

М. Өтемісұлының «Шырылдап ұшқан қасқалдақ...» деп басталатын жыр жолдары — табиғатқа ертеден қамқор көзқарас болғанының дәлелі. Қазақтың ырым-тиым сөздерінің мәні де жер мен суды, өсімдіктерді, құстар мен жануарларды қорғауға, рақымшылық жасауға, «обал-сауап» ұғымын сезінуге тәрбиелейді.

Невада—Семей қозғалысы: экологиялық ояну күнделігі

Төмендегі хронология ядролық қаруға қарсы қоғамдық белсенділіктің қалыптасуын көрсетеді. Бұл деректер оқушыларға азаматтық ұстанымның, бейбітшілік идеясын қорғаудың және қоғамдық ұйымдардың әсерінің нақты мысалын береді.

  1. 26.02.1989 О. Сүлейменов Қазақ телевизиясынан республика халқына үндеу жасады.
  2. 28.02.1989 Ядролық қаруға қарсы «Невада—Семей» қозғалысының құрылғаны жарияланды. Төраға болып Олжас Омарұлы Сүлейменов сайланды.
  3. 11.03.1989 АҚШ пен Франция баспасөзінде қозғалыс және оның мақсаттары туралы алғашқы хабарлар шықты.
  4. 12–14.03.1989 Алматыға АҚШ-тың КСРО-дағы елшісі Дж. Мэтлок келіп, қозғалыс қызметімен танысты.
  5. 05.08.1989 Қозғалыс белсенділері Хиросима мен Нагасаки құрбандарына арналған халықаралық ынтымақ акциясына қатысты.
  6. 07.08.1989 Семей қаласында халықаралық бейбітшілік толқыны аясында қарсылық митингісі өтті.
  7. 01.09.1989 Республика мектептерінде «Бейбітшілік сабағы» өткізілді.
  8. 09.09.1989 Полигон проблемалары бойынша ғылыми-практикалық конференция өтті. Қозғалыс бөлімшелері Якутия мен Чукоткада ашылды.
  9. 04.10.1989 КСРО Қорғаныс министрлігінің алдында қарсылық митингісі өтті. Қарағанды шахтерлері сынақты тоқтатуды талап етті.
  10. 21–22.10.1989 Қазақстан қалаларында және Мәскеуде жаппай қарсылық митингілері өтті.
  11. 12.1989 О. Сүлейменовтің Бернард Лаунмен кездесуі кезінде «Сайлаушылардың Бүкіләлемдік конгресін» өткізу идеясы ұсынылды.
  12. 31.03–02.04.1990 Полигон кіреберісінде наразылық білдіру және ағаш отырғызу акциясы өтті.
  13. 24–27.05.1990 Қозғалыс бастамасымен Сайлаушылардың Бүкіләлемдік конгресі Алматыда және Семейде өтті.

Нәтиже (мысалдар)

  • Жоспарланған 18 сынақтың 7-еуі ғана жүргізілді.
  • 1989 жылдың қазан айынан бері полигонда үнсіздік кезеңі орнады.

Қолдау

  • Қозғалысты Қазақстан халқы кең қолдады.
  • Бөлімшелер КСРО-ның көптеген аймақтарында ашылды.

Бедел

  • Елдегі ең белсенді қоғамдық қозғалыстардың біріне айналды.
  • Бейбітшілік ұйымдарымен бірлескен шаралар жүргізілді.

Оқу әрекеттері

  • Электровикториналық сауалдар
  • «Экологиялық қозғалыс күнделігі» тақырыбында жарыс
  • Танымдық ойын: суреттерді құрастыру

Даналық сөз және түйін

Даналық сөз

«Табиғат өлшемінен асып кетсе, тоқшылық та, астық та жақсылыққа апармайды.» — Гиппократ

Қазақ халқының ырым-тиым сөздерінің тәрбиелік мәні ерекше: жер мен суды, өсімдіктерді, құстар мен жануарларды қорғауға үндейді; рақымшылыққа баулиды; «обал» мен «сауап» ұғымдарын терең сезінуге үйретеді. Бұл — экологиялық мәдениеттің ұлттық негізі.