Қай елдің ғалымы
Сабақтың мақсаты мен ұйымдастырылуы
Мақсаттары
- Ойын-сауық барысында физикалық терминдер мен шамаларды қайталау, білімді кеңейту.
- Оқушылардың қызығушылығын, ой-өрісін және танымдық қабілеттерін дамыту.
- Өзара қарым-қатынасқа тәрбиелеу, тапқырлыққа баулу.
Көрнекіліктер
- Физикалық шамалар жазылған карточкалар
- Ғалымдардың фото-суреттері
- Интерактивті тақта
Сабақтың әдісі
Топпен жұмыс (командалық сайыс форматында).
Формат оқушылардың логикалық ойлауын, жылдам шешім қабылдауын және физикадағы негізгі ұғымдарды қолдануын күшейтеді.
Өту барысы (сайыс кезеңдері)
- Таныстыру
- Сергіту сәті (2 командаға ортақ логикалық сұрақтар)
- Теоретиктер сайысы (Ом, Ньютон, Кулон, Ленц, Джоуль заңдары мен формулалары)
- Ізденушілер сайысы (есептер және бөлімдік тапсырмалар)
- Сиқыршылар сайысы (физикалық құбылыстарды түсіндіру)
- Тарихшылар сайысы (өмірбаяннан үзінді арқылы ғалымды анықтау)
- Физикалық шамалар сайысы (шашыраған әріптерден шаманы құрастыру, шапшаңдық бағаланады)
Сергіту сәті: логикалық және танымдық сұрақтар
Жалпы сұрақтар (ұпаймен)
- 10 ұпай Ашық ыдыстағы су неге азаяды?
- Кебу (булану) құбылысымен түсіндіріледі.
- 20 ұпай Елеуішпен су әкелуге бола ма?
- Иә, егер су қар немесе мұз күйінде болса.
- 30 ұпай Меганьютонда қанша ньютон бар?
- 106 Н.
- 30 ұпай Суда қандай тастар болмайды?
- Құрғақ тас болмайды.
- 40 ұпай Ғарышкерлер күні қашан?
- 12 сәуір.
- 40 ұпай 10 м сатыдан секіріп жарақат алмау үшін не істеу керек?
- Бірінші сатыдан секіру керек.
- 50 ұпай Аспан неге көк?
- Ауа қабаты көк түсті жақсы «ұстап қалады» (жарықтың шашырауымен байланысты түсіндіру беруге болады).
- 50 ұпай Радионы кім ойлап тапты, туған күні қашан?
- А. С. Попов, 1895 ж. 7 мамыр.
- 5 ұпай Қандай жолмен адам ешқашан жүрмейді?
- Құс жолымен.
Ғалымдар туралы жұмбақ-сұрақтар (ұпаймен)
- 10 ұпай Алма түсіп басына, басына емес — қасына. «Тартылыс заңын таптым!» деп кетті ғалым асыға.
- И. Ньютон.
- 20 ұпай Ғылымды алға жылжытқан, инерция құбылысын ашқан ғалым кім?
- Г. Галилей.
- 30 ұпай Ауыр ядро мен жеңіл қауырсын қандай жағдайда бірдей жылдамдықпен құлайды?
- Ауасыз кеңістікте, вакуумде (Галилей тәжірибелерімен байланыстырылады).
- 40 ұпай Телескопты алғаш жетілдіріп, астрономиялық бақылауларды күшейткен ғалым кім?
- Г. Галилей.
- 50 ұпай Телефонды кім ойлап тапқан?
- Америкалық өнертапқыш А. Белл (1847–1922). Дыбыс қаттылығы децибелмен (дБ) өлшенеді.
Теоретиктер сайысы: заңдар мен формулалар
Ньютон заңдары
I заң: тек инерциалды санақ жүйесінде орындалады.
II заң: үдеу күшке тура, массаға кері пропорционал: a = F / m.
III заң: әрекеттесуші күштер модулі тең, бағыттары қарама-қарсы.
Ом заңы
Тізбектің бөлігіндегі ток күші кернеуге тура, кедергіге кері пропорционал: I = U / R.
Кулон заңы
Вакуумдегі екі нүктелік зарядтың әрекеттесу күші зарядтар көбейтіндісіне тура, арақашықтық квадратына кері пропорционал: F = k·q1·q2 / r2.
Джоуль–Ленц заңы
Ток жүргенде бөлінетін жылу мөлшері ток күшінің квадратына, кедергіге және уақытқа тура пропорционал: Q = I2Rt.
Ізденушілер сайысы: есептер мен тапсырмалар
Есептер (ойлануға 2 минут)
- «Исатай батыр Тайсойғаннан ерте шығып, түсте хан ордасына жетпек болды. Оның астындағы Ақтабан бұлттан төмен, қарағайдан жоғары шапты.» Тайсойған мен хан ордасының арақашықтығы шамамен 300 км, жолда болған уақыты 10 сағ. Ақтабанның орташа жылдамдығын табыңдар.
- Автомобиль радиусы 100 м болатын айналма жолмен 36 км/сағ жылдамдықпен жүріп келеді. Центрге тартқыш үдеуді анықтаңдар.
Физикалық шамалар
1-команда — шамалардың атын жазады, 2-команда — өлшем бірліктерін көрсетеді.
| Белгі | Шама | Өлшем бірлігі |
|---|---|---|
| U | Кернеу | В |
| E | Ішкі энергия | Дж |
| T | Температура | K, °C |
| R | Кедергі | Ом |
| F | Күш | Н |
| Q | Жылу мөлшері | Дж |
| A | Жұмыс | Дж |
| V | Көлем | м3 |
| N | Қуат | Вт |
| P | Қысым | Па |
| S | Орын ауыстыру / жол | м |
Лабиринт тапсырмасы (3 минут)
Ойыншылар тапсырмаларды шешіп, жауаптарын әділқазыларға ұсынады.
№1. «Жерден Айға ұшып жету үшін…»
Латын әріптері арқылы қандай физикалық шамалар белгіленгенін атаңдар.
Жауабы: масса, уақыт, жылдамдық, ұзындық, ұзындық, «микро» (алғы сөз/жұрнақ).
№2. «Мектептен үйге жету үшін…»
Физикалық шамалардың өлшем бірліктерін білу қажет.
Жауабы: метр, м/с, кг, с, м, м/с, м.
Сиқыршылар сайысы: құбылысты түсіндір
1-команда сұрағы
Найзағай жарқылдағанда біз бірінші дыбысты естиміз бе, әлде бірінші жарқылды көреміз бе?
Жауап: алдымен жарқылды көреміз, өйткені жарықтың таралу жылдамдығы c = 3×108 м/с, ал дыбыстың таралу жылдамдығы шамамен v ≈ 340 м/с.
Тақырып: дыбыстың таралуы.
2-команда сұрағы
Неге шаңғысыз адам қарда жүре алмайды, ал шаңғымен қар үстінде еркін қозғалады?
Жауап: шаңғының тірек ауданы табан ауданынан шамамен 20 есе үлкен. Сондықтан қысым азаяды: бірдей күш үлкен ауданға бөлінеді.
Тақырып: қысым.
Тарихшылар сайысы: үзіндіден ғалымды тап
Үзінділер (ұпаймен)
5 ұпай М. В. Ломоносов
1711 ж. 19 қарашада Архангельск маңындағы орыс деревнясында дүниеге келген. Алғашқы орыс жоғары оқу орнында оқыған. Оны таныған кісі «Энциклопедия» деп атаған. «Физика» терминін алғаш орыс тіліне енгізген.
10 ұпай И. Ньютон
Ғылыми еңбектері үшін ағылшын физигі «рыцарь» титулын алған. Гегель қалжыңдап: «Әлемді құртқан үш алма: Адам алмасы, Париж алмасы және оның алмасы» деген.
5 ұпай Г. Галилей
Білімін Пиза университетінде бастаған, кейін математика мұғалімі болған. Ғасырлар өткен соң оның кейбір ғылыми тұжырымдары дұрыс деп танылған. Телескопты жетілдіріп, алғаш астрономиялық бақылаулар жасаған.
10 ұпай Архимед
Б.з.д. 272–212 жылдары өмір сүрген Сиракуз ғалымы. «Маған тіреу нүктесін көрсетсеңіз болды, мен Жерді көтеріп беремін» деген сөзімен белгілі. Қай елдің ғалымы?
Жауап: Ежелгі Грекия ғалымы.
Жауап беру форматы
- 1) Ғалымның аты-жөні
- 2) Қай салаға үлес қосқанын 1 сөйлеммен айту
- 3) Бір негізгі жетістігін атау
Бұл бөлім ғылыми мәдениетті қалыптастырып, формуладан бөлек идеяның тарихын түсінуге көмектеседі.
Физикалық шамалар сайысы: әріптерден термин құрастыр
Үлгілер
Берілген шашыраңқы әріптерден физикалық шаманы немесе құрал атауын құрастырыңдар. Жылдамдық пен дәлдік есепке алынады.
Аралас
Льтов
Дұрысы: Вольт
Аралас
Радаф
Дұрысы: Фарад
Аралас
Трияпоид
Дұрысы: Диоптрия
Аралас
Ельвинк
Дұрысы: Кельвин
Аралас
Темром
Дұрысы: Омметр
Қорытынды
Қатысқандарыңыз үшін рақмет! Ұстаздарға еңбектеріңізге жеміс тілейміз, ал оқушыларға — оқу үлгерімінде табыс, ізденіс пен өсу тілейміз. Кездескенше, сау болыңыздар!