Еттің бәрі қазы болмас, Иттің бәрі тазы болмас
Жалғыздық пен жарлылық жайлы мақал-мәтелдер
Құрастырған: Өтебай Тұрманжанов
Төмендегі нақыл сөздер қазақ дүниетанымындағы жалғыздық, бірлік, кедейлік пен қанағат, сондай-ақ ас-су мен ырысқа қатысты өмірлік байқауларды жинақтайды. Оқуға жеңіл болуы үшін мақал-мәтелдер тақырыптарға бөлініп, тілі түзетіліп берілді.
Жалғыздықтың жүгі және бірліктің күші
Жалғыздың әлсіздігі, көптің қуаты, бөлінудің зияны жайлы.
Нақыл
- Жалғыздың үні шықпас, жаяудың шаңы шықпас.
- Жалғыз ағаш үй болмас, жалғыз жігіт би болмас.
- Жалғыз жаңқа жанбайды, жалғыздың ісі оңбайды.
- Жалғыз ағаш орман болмас. Жалғыз кірпіш қорған болмас.
- Жалғыздың жолы тар, жалшының қолы тар.
- Жалғыз иттің үргені білінбес. Жалғыз кісінің жүргені білінбес.
- Жалғыз жігіт басына іс түссе, ақылынан адасады.
- Сасқанынан қырық құмалақ алып, бал ашады.
- Жалғыз ағаш пана болмас, жалғыз биеден саба толмас.
- Жаудың жүрісі өнбейді, жалғыздың бір ісі өнбейді.
- Жалғыз үйдің тамағы жетсе де, табағы жетпейді.
- Жалғыз мая қайымас, жалғыз жігіт байымас.
- Жалғыз батыр — жауға жоқ, жалғыз жігіт — дауға жоқ.
- Бөлінген — бүлінеді.
- Жалғыздың таңы атпас, жалғыз үйдің иті жатпас.
Еске салу
Бұл топтағы мақалдардың өзегі — тірлік пен берекенің көбіне көп бірлікке тірелетіні. Жалғыздың ісі кешігіп, қолы қысқарады; көптің ісі өнеді.
Кедейлік, қанағат және қадір
Мұрат, ұят, сараңдық пен бөліс туралы түйіндер.
Нақыл
- Бір де болса — бірегей, сүт бетінде — кілегей.
- Азды аяған, көптен құр қалар.
- Жалғыздың хәлі — мүшкіл, дәмі — қышқыл.
- Байлық — мұрат емес, жарлылық — ұят емес.
- Жатқа жалшы жүргізген — жарлылықтың салдары.
- Жабағы тай мінгізген — жаяулықтың салдары.
- Кедеймін десең, көшіп көр; теңдеріңді шешіп көр.
- Сараң асын бермейді, көзінің жасын береді.
- Барыңда батып іш, құрт-майыңды қатып іш.
- Аштың көңілі ақ ұнда, тоқтың көңілі сағымда.
Түйін
Мұнда кедейлік — мін емес, ал сараңдық пен қанағатсыздық — мін екені астарланады. Азға разы болу мен бөлісе білу берекені арттырады.
Ас-су, дастарқан және ырыс
Тағамның қадірі, ниет, ысырап пен береке жайлы мақалдар.
Дәмнің қадірі
- Табағы таза қатынның тамағы да таза.
- Көңілсіз берген қымыздан көңілді берген шай артық.
- Жапалап асқан жасықтан жағып жеген май артық.
- Қозы қарын майым бар, көп сақтаған жайым бар.
- Қазан асқа келмейді, ас қазанға келеді.
- Есікте отырған төрде отырғаннан дәмелі.
- Асырған-пісірген көженің не қатығы жетпейді, не қасығы жетпейді.
- Қырсыққанда қымыран іриді.
- Ас қадірін тоқ білмес, ат қадірін жоқ білмес.
- Қоныс көркі — тас, дастарқан көркі — нан.
- Қарны ашқанға қара нан да май татыр. Шөлдегенге қара су да бал татыр.
- Қайғысыз қара суға семіреді.
- Қағанағы жарылған уызын мақтайды, торсығы жарылған қымызын мақтайды.
Қонақ, қымыз, еңбек, ысырап
- Сарымсақты жедің бе, сырқатың ем дедің бе?!
- Нар маяның шұбаты — нар түйенің қуаты.
- Біреудің жамбасын жесең, өзіңнің ұшаңды сайла.
- Көже — қатығымен, табақ — қасығымен.
- Қасықтап жинап, шөмішпен төкпе.
- Шыбын жеп тауыспайды — ауру егеді. Шымшық жеп тауыспайды — шашып-төгеді.
- Қарынның құрышы — қаптың бұрышы.
- Отынды әйел шарпытар, отты тамақ жақтырар, жоқты керек таптырар.
- Қымыз асын Қыдырың ішсе де, ерсі емес.
- Гүл сабағымен қадірлі, ас табағымен жарасты.
- Табақ асымен жарасты, кәрі жасымен жарасты.
- Қарның ашса, қазаншының қасына отыр; ерке сөйлеп, етегіңді басып отыр.
- Балдан тамады, бардан жұғады.
- Жауын бар жерде қақтың қадірі жоқ. Қауын бар жерде ақтың қадірі жоқ.
Тіршілік тәжірибесі: өлшем, жөн-жосық, уақыт
Үлес, әдет, жарасым және істі мезгілінде жасау туралы.
Өлшем мен айырма
- Еттің бәрі қазы болмас, иттің бәрі тазы болмас.
- Айран ішкен құтылар, аяқ жалаған тұтылар.
- Тауы жоқ болса — тасқа қорлық, жеушісі жоқ болса — асқа қорлық.
- Дәм мен дидар — ғанибет.
Үлес пен әдеб
- Ертеңгі асты өзің іш.
- Түскі асты түстенгішпен бөліп іш.
- Кешкі асты жиналып, көбің іш.
- Асықтың етін аштан өлсең де жеме.
- Тобықтың етін тоя отырсаң да тастама.
Уақытында
- Жас қымыздың қызуы — түске дейін, желігі — кешке дейін.
- Таспен атқанды аспен ат.
- Асты түскен кезінде жейді.
- Егінді піскен кезінде орады.
- Тарысы бардың — тақаты бар; құрт-майы бардың — рахаты бар.
- Қауыны бардың — сауыны бар; тірлігі бардың — тынымы бар.