Қосарлама қос сөздер
Жылдық күнтізбелік жоспар туралы қысқаша мәлімет
Пән
Қазақ тілі
Сынып
6-сынып
Жалпы көлемі
102 сағат
Күнделікті сабақ жоспары (үзінді тақырыптар)
- 21. Қосарлама қос сөздер
- 22. Сын жұмысы. «Жақсы кітап — жан азығы»
- 23. Қысқарған сөздер
- 24. Тіркесті сөздер
- 25. Сөзжасамнан өткенді қайталау
Сабақ тақырыбы: Қосарлама қос сөздер
Бұл жоспар 6-сыныпқа арналған «Қосарлама қос сөздер» тақырыбын түсіндіруді, бекітуді және оқушылардың білімін бағалауды көздейді.
Сабақтың мақсаты
-
Білімділік
Оқушыларға қосарлама қос сөздер, олардың түрлері туралы толық мәлімет беру және ой-пікірін қалыптастыру.
-
Дамытушылық
Ой-өрісін, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігін, тіл мәдениетін дамыту, сөздік қорын молайту.
-
Тәрбиелік
Елін, жерін, Отанын қадірлеуге, адамгершілікке, адалдыққа, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.
Ұйымдастыру және ресурстар
Сабақтың түрі
Қалыпты сабақ
Әдіс-тәсілдер
Түсіндіру, суреттеу, салыстыру, сұрақ-жауап, сөздікпен жұмыс, бағалау, бекіту, қорытындылау.
Көрнекіліктер
Дидактикалық материалдар, кестелер, кеспе қағаздар, тірек сызбалар.
Жұмыс формалары
Жеке оқушымен, топпен және сынып ұжымымен жұмыс.
Сабақ құрылымы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Кезекшінің мәлімдемесі
- Журнал бойынша түгелдеу
- Жаңа сабаққа дайындық
2) Үй тапсырмасын сұрау
- Өткен тақырып ережесін сұрау
- Жаттығу жұмыстарының орындалуын дәптер арқылы тексеру
- Дәптерлерді алмастыру
- Жауаптарға сүйене отырып бағалау
3) Жаңа сабақты түсіндіру
Оқушыларға «Қосарлама қос сөздер» тақырыбы түсіндіріледі, мысалдармен дәлелденеді және жасалу жолдары жүйеленеді.
4) Қорытындылау және бағалау
- Сұрақ-жауап арқылы қорытынды жасау
- Оқушылардың білімін бағалау
- Үй тапсырмасын түсіндіру
Негізгі ұғым: қосарлама қос сөз
Екі түбірден қосарланып жасалған қос сөз қосарлама қос сөз деп аталады. Әдетте мағыналары бір-біріне жақын (синоним) немесе қарама-қарсы (антоним) сөздер қосарланады.
Мысалдар
«Аяқ-табақ» — ыдыс атаулары, «құрт-құмырсқа» — жәндік атаулары. Ал «кәрі-жас», «үлкен-кіші» жұптары мағына жағынан қарама-қарсы.
Ерекшелігі
Қосарлама қос сөздер сөйлемдегі бірыңғай мүшелерге ұқсас келеді: сыңарлары көбіне тұлғалас болады. Кей жағдайда олардың арасына жалғаулық шылауды енгізіп, бірыңғай мүше ретінде қолдануға болады.
Мысал
кәрі-жас түгел жиналды → кәрі мен жас түгел жиналды
Қосарлама қос сөздердің жасалу жолдары
1) Синоним немесе антоним сөздердің қосарлануы
Мағынасы жақын (синоним) немесе қарама-қарсы (антоним) сөздер қосарланып жасалады.
2) Бір сыңары мағыналы, бір сыңары мағынасы көмескі сөздер
Бір сыңары түсінікті, ал екінші сыңары қазіргі тілде мағынасы көмескіленген болуы мүмкін. Көбіне мұндай сыңарлар көне сөздерден немесе басқа тілден енген элементтерден құралады.
Мысалы, шаға сөзі көне дәуірде «бала, кішкентай» мағынасын білдірген (мысалы, «қызыл шақа» тіркесінен аңғаруға болады).
3) Екі сыңары да мағынасы көмескі сөздер
Қазіргі тілде дербес мағынасы айқын сезілмейтін екі сыңардың қосарлануынан жасалады. Мұндай сөздердің де тарихи негізі бар.
Мысалы, көне түркі тілдерінде ығы және жығы «жиын» ұғымымен, ал оқта-текте «кейде» мағынасымен байланысты болғаны айтылады.
4) Кейінгі кезеңде қалыптасқан қосарланған тіркестер
Қоғамдық-мәдени қолданыста жиі кездесетін, кейінгі кезде орныққан қосарланған сөздер де бар. Сыңарлары кейде бір тұлғада, кейде әртүрлі тұлғада келеді.
Емле және грамматикалық ерекшелік
Дефис арқылы жазылады
Қос сөздің қайталама түрі де, қосарлама түрі де әрқашан дефис арқылы жазылады.
Қосымша жалғануы
Қосымша көбіне қос сөздің екінші сыңарына жалғанады, бірақ мағынасы екі сыңарға да ортақ болады.
Мысал
«Барар-бармасымды Құртқа біледі» сөйлемінде -ым (I жақ тәуелдік) және -ды (табыс септік) жалғаулары екінші сыңарға жалғанған: бармас-ым-ды. Дегенмен бұл мағына бірінші сыңарға да ортақ: барар-ым-ды.
Бекіту жұмыстары: жаттығулар жүйесі
Жаңа тақырып түсіндірілгеннен кейін оқушылар тапсырмалар арқылы дефиспен жазылуын, мағынасын және жасалу жолын анықтап бекітеді.
Жазбаша тапсырмалар
-
93-жаттығу
Қосарлама қос сөздерді көшіріп жазып, олардың қалай жасалғанын айтыңдар. Дефис арқылы жазылуына ерекше көңіл бөліңдер.
-
94-жаттығу
Қос сөздердің мағыналарын айқындап, жасалу жолына қарай топтап жазыңдар.
-
95-жаттығу
Берілген қос сөздерді пайдаланып, сөз тіркестерін құрастырып жазыңдар.
-
97-жаттығу
Мәтінді көшіріп жазып, қос сөздердің арасына дефис қойыңдар.
Ауызша тапсырмалар
-
98-жаттығу
Жұмбақтарды оқып, шешуін табыңдар.
-
99-жаттығу
Мәтінді мәнерлеп оқыңдар. Қос сөздің түрлерін анықтап, олардың қандай жолмен жасалғанын түсіндіріңдер.
Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Қорытындылау
Сұрақ қою арқылы жаңа тақырып бекітіледі және негізгі ережелер жинақталады.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен тапсырма орындау сапасына қарай білім деңгейі бағаланады.
Үй тапсырмасы
100-жаттығу: берілген тірек сөздерді пайдаланып, шығарма жазыңдар.
Ескерту: «Тексердім» және «Толық нұсқасын қарау» сияқты белгілер бастапқы құжаттың қызметтік бөлімі ретінде берілген; бұл мәтінде мазмұндық бөлім ғана редакцияланып ұсынылды.