Шаңқобыз - темірден немесе күмістен жасалған сүйір тілшесі бар көне музыкалық аспап
Зерттеу шеңбері
Тақырыбы
Қазақтың көне ұлттық аспабы — шаңқобыз.
Зерттеу мақсаты
Қазақ халқының көне ұлттық аспабы — шаңқобыз туралы толық мағлұмат жинап, оның ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеу міндеттері
- Шаңқобыз туралы ақпарат көздерін жинақтау.
- Деректерге сүйене отырып, шаңқобыздың ерекшеліктеріне назар аудару.
- Шаңқобыз туралы аңызды толық әрі жүйелі баяндау.
Зерттеу әдістері
Болжамдар және өзектілігі
Болжам: көне ұлттық аспап — шаңқобыз неге ұмыт қалды?
- Бұл аспап күнделікті қолданыста сирек болды ма?
- Онда ойнай алатын адамдар саны аз болды ма?
Өзектілігі: өткен ғасырлардан жеткен ұлттық аспаптың қазіргі ұрпақ арасында біртіндеп ұмыт бола бастауы — мәдени мұраның үздіксіздігіне әсер ететін маңызды мәселе.
Кіріспе: Шаңқобыз — үн мен тыныстың тоғысқан аспабы
Шаңқобыз тілдік аспаптар тобына жатады. Бұл аспап көптеген халықтарда әртүрлі атаумен кең таралған: варган, темір қомыз, шаңқобыз және басқа атаулар.
Ол якут, тувa, хaқaс, қырғыз, түркмен, өзбек, қарақалпақ, дұнған, башқұрт, қалмақ, украин, орыс және өзге де халықтардың музыкалық мәдениетінде кездеседі. Қазақ халқында музыкалық аспаптардың түрі көп болғанымен, шаңқобыз — бітімі бөлек, орындалу тәсілі ерекше көне аспаптардың бірі.
Негізгі ерекшелігі
Шаңқобыздың үні құлаққа жағымды әрі адам дауысына жақын. Дыбыстың бояуы орындаушының ерін, тіс және ауыз қуысының қалпына тікелей байланысты өзгеріп отырады. Сол себепті әр орындаушының мәнері мен тембрі өзінше дара естіледі.
Қалай ойналады?
Орындаушы аспапты ерін мен тістің арасына орналастырып, оң қолымен тілшенің ұшын шалып отырады. Тілше қозғалысқа келген сәтте дыбыс пайда болады, ал ауыз қуысының формасын өзгерту арқылы дыбыстың биіктігі мен реңкі түрленеді.
Орындаушылық мүмкіндігі
Шаңқобызда жеке ән-күй орындаумен қатар, басқа да көне музыкалық аспаптармен қосылып, халық әуендерін сүйемелдеуге болады. Бұл аспап шағын болғанымен, дыбыс өрнегі мен ырғақ мүмкіндігі кең.
Құрылысы және түрлері
Шаңқобыздың құрылысы қарапайым. Көбіне темірден немесе күмістен жасалып, сүйір тілшесі болады. Қазақ дәстүрінде ол ұрып ойнайтын аспаптарға жатқызылады.
Металл шаңқобыз
Ашалы сым темірден немесе күмістен жасалады. Әуен шаңқобыздың арасында бекітілген тілшені саусақпен шалып-тарту арқылы орындалады.
Ағаш шаңқобыз (сирек түрі)
Ағаш негізге жіп байланып, сол жіпті серпіп тартқанда ортасындағы тілше тербеліп дыбыс шығарады. Бұл түрі өте сирек кездеседі және құрылымы жағынан өзгешелеу.