Қазақстандағы сүтқоректілер класы
Сүтқоректілердің алуан түрлілігі және сыртқы құрылысы
Сүтқоректілердің дене мөлшері мен пішіні алуан түрлі. Бұл айырмашылық көбіне олардың тіршілік ету тәсіліне және мекендейтін ортасының жағдайына байланысты. Сүтқоректілердің басым бөлігі — құрлықта тіршілік ететін төрт аяқты жануарлар. Дегенмен суда өмір сүретін, топырақта ін қазатын немесе ұшып жүріп тіршілік ететін түрлері де бар.
Сүтқоректілердің сыртқы құрылысын түсіндіру үшін күнделікті өмірде өздерің жақсы білетін мысал — мысық жиі алынады.
Мысық: қолға үйретілуі және дене бөліктері
Асыранды мысықтың арғы тегі — ливиялық мысық. Оны Африка тұрғындары шамамен 5 мың жыл бұрын қолға үйреткен болуы керек. Басқа үй жануарларымен салыстырғанда мысық арғы тегінен онша өзгермеген, сондықтан оның қолтұқымдары да аса көп емес.
Мысықтың денесінен (жалпы көптеген сүтқоректілердегідей) бас, мойын, тұлға, құйрық (кейбір түрлерде құйрық жойылған), сондай-ақ алдыңғы және артқы аяқтар айқын ажыратылады.
Сүтқоректілердің аяқтары тұлғадан екі жаққа тарбимай, денені тік көтеріп тұрады. Сондықтан олар құрлықта бауырын жерге тигізбей, төрт аяғымен еркін қозғалып жүреді.
Мысықта екі құлақ қалқаны бар — бұл сүтқоректілерге тән белгі. Үлкен көздің қарашығы жарыққа қарай өзгеріп тұрады, ал үстіңгі ерін тұсындағы ұзын қылшықтар (мұрт) сипап сезуге көмектеседі.
Тақыр мұрын мен айқын танау тесіктері көзге бірден түседі. Иіс сезу көп жағдайда қорек табу мен бағдарлануда маңызды рөл атқарады.
Жыртқыштыққа бейімделу: мысықтың қорек аулау тәсілі
Мысық қорегін аулағанда дыбысын білдіртпей, тырнақтарын майлы табанына жасырып жүреді. Ол алдымен жер бауырлап жақындап, бір сәтте арқасын бүгіп, аяқтарымен қатты серпіле секіреді. Осы кезде саусақ ұшындағы өткір тырнақтар ашылып, құйрығы бағытты реттейтін “рөл” қызметін атқарады. Мұндай аңшылық тәсіл мысық тұқымдастарға тән.
Тері, бездер және түкті жамылғы
Сүтқоректілердің денесі берік әрі созылғыш терімен қапталады. Терінің құрамында тер бездері және май бездері болады. Тер безі бөлетін тер денені қызып кетуден сақтап салқындатса, май безі бөлетін май түкті майлап, оған су жұқпауына көмектеседі.
Тер бездерінің өзгерген түрі сүт безіне айналған. Сүтқоректілер төлін сүтпен қоректендіруі — осы топтың негізгі ерекшелігі.
Жүннің екі қабаты
- Қылшық — ұзындау, жуандау түк; түбіттің ұйысып қалмауына көмектеседі.
- Мамық (түбіт) — қысқа әрі жұмсақ; жылуды жақсы сақтайды.
Түгі жоқ немесе сирек түрлер
Бегемот, керік, кит, морж сияқты кейбір сүтқоректілерде түкті жамылғы болмайды. Мысалы, китте жылуды тері астындағы қалың май қабаты сақтайды.
Түкті жамылғысы бар сүтқоректілер әдетте жылына екі рет түлейді. Түк терідегі түк ұясына орналасады және мүйізтекті түзіліс болып саналады. Бағалы үлпек жүнді тері үлбір деп аталады.
Терінің мүйізтекті қосалқы түзілістері
Теріден тек түк қана емес, қабыршақ, өткір немесе жалпақ тырнақ, тұяқ, мүйіз сияқты мүйізтекті түзілістер де пайда болады. Қабыршақ кейбір түрлердің денесінде немесе құйрығында кездеседі — бұл ежелгі жорғалаушылардан тұқым қуалау арқылы сақталған белгі ретінде қарастырылады.
Қаңқа және қимыл аппараты
Сүтқоректілердің қаңқасы бұрын оқылған омыртқалы жануарлардікіне ұқсас: бассүйек, омыртқа жотасы, кеуде қуысы, иық белдеуі мен алдыңғы аяқ сүйектері, жамбас белдеуі мен артқы аяқ сүйектері болады.
Сүтқоректілерге тән маңызды белгі: мойын ұзын-қысқа болуына қарамастан, мойын омыртқасы көбіне 7 омыртқадан тұрады (жирафта да, түленде де).
Мойын, арқа, бел, сегізкөз және құйрық омыртқаларынан құралады. Арқа омыртқалары (12–15) қабырғалармен жалғасып, кеуде қуысын түзеді.
Қабырғалардың екінші ұшы шеміршек арқылы төссүйекке бірігеді. Бұл құрылым тыныс алумен байланысты қозғалыстарға да қатысады.
Негізі бес саусаққа тән жоспар сақталғанымен, ұшу, жүзу, жер қазу, жүру сияқты қызметтерге қарай сүйектер мен саусақтар саны өзгеріп отырады.
Сиыр мысалы: белдеулер мен аяқ сүйектері
Төрт түлік ішінде сиырдың маңызы ерекше: сүт пен ет береді, терісі мен мүйізі көптеген тұрмыстық бұйым жасауға жарайды. Сиырдың үстіңгі жақсүйегінде күрек және ит тістері болмайды, ал маңдай тұсынан екі мүйіз өседі.
Иық белдеуі жауырыннан және бұғанадан құралады. Тұяқтыларда және итте бұғана сүйегі болмайды, ал төрт аяқпен де, қажетінде тік те қимылдай алатын сүтқоректілерде (көртышқан, жарғанат, мысық, аю, маймыл, адам) бұғана арқылы байланысқан иық белдеуі сақталады. Жұмыртқалаушы сүтқоректілерде (үйрек тұмсық, түрпі) қарға сүйегі де болады.
Тістер және қоректену ерекшеліктері
Сүтқоректілердің бассүйегі жорғалаушылардікіне ұқсас болғанымен, тістердің қызметіне қарай жіктелуі және ми сауытының көлемінің үлкен болуы себепті күрделірек құрылған.
Тіс түрлері
Үстіңгі және астыңғы жақсүйектерде алдыңғы бөлікте күректістер, одан кейін иттістер, әрі қарай кіші азу және үлкен азу тістер орналасады. Ең ірі азу тіс жыртқыш тіс деп аталады.
Жорғалаушылармен салыстырғандағы басты айырмашылық: сүтқоректілердің тістері жақсүйекке түбірі арқылы бекиді.
Жыртқыштар
Мысық тәрізді етқоректілер — жыртқыш сүтқоректілер. Олардың жақсүйектері көбіне жоғары-төмен ғана қимылдайды, жан-жағына еркін қозғалмайды.
Өсімдікқоректілер
Сиыр, жылқы, қой, қоян сияқты өсімдікқоректілер жақсүйектерін әр бағытта қозғалта алады. Сондықтан олардың тіс құрылысы да жыртқыштарға қарағанда өзгеше келеді.
Мысық олжасын тісімен жұлқылап, иттісімен омыртқа жотасын үзіп, азу тістерімен мылжалайды, ал сүйектегі етті күректістерімен тазартады. Тістің негізгі заты — дентин, ал сыртын өте берік кіреуке қаптайды.
Ас қорыту жүйесі
Қорек ауызға түскенде тіл арқылы қозғалып, дәмі сезіледі де сілекеймен шыланады. Одан кейін қорек жұтқыншақ арқылы өңешке өтіп, қарынға түседі. Қарын құрылысы қоректену тәсіліне байланысты бір немесе бірнеше бөліктен тұрады.
Жыртқыштар мен ұсаққоректілер
Етпен ғана қоректенетін немесе дән, бунақдене жейтін түрлерде қарын құрылысы салыстырмалы түрде қарапайым болады. Мысықтың қарны — бір бөлімді.
Күйіс қайыратындар
Ірі өсімдік текті азықпен қоректенетін, әсіресе күйіс қайыратын сүтқоректілерде (түйе, сиыр) қарын 3–4 бөлімді болып, қоректі ашыту мен қайта шайнауға бейімделген.
Ішекте ас ұйқыбез бен бауыр бөлетін сөлдердің әсерінен қорытылады. Өсімдікқоректілерде ішек әдетте ұзын болады: етқоректілерде ол тұрқынан шамамен 4–5 есе ұзын болса, өсімдікқоректілерде — 20 есеге дейін жетуі мүмкін.
Кейбір түрлерде аш ішек пен тоқ ішек түйіскен тұста бүйен (соқыр ішекке қатысты бөлімдер) жақсы дамиды; қоянда, кейбір маймылдарда және адамда соқырішек өсіндісі болады. Бауырдан өт бөлінеді: кейбір жануарларда өт қабы болмай, өт тікелей ішекке құйылады.
Тыныс алу, қанайналым және зәр шығару
Көкет — маңызды айырмашылық
Сүтқоректілердің басқа омыртқалылардан ерекше белгісі — кеуде қуысын құрсақ қуысынан бөліп тұратын бұлшықет көкеттің болуы. Көкет пен қабырғааралық бұлшықеттердің жиырылып-босаңсуы кеуде қуысының көлемін өзгертіп, тыныс алуды қамтамасыз етеді.
Мұрын қуысы → жұтқыншақ → көмекей → кеңірдек → ауатамырлар → өкпе. Өкпеде ауатамырлар тармақталып, өкпе көпіршіктеріне жалғасады.
Жүрек төрт бөліктен тұрады: екі жүрекше және екі қарынша. Қан екі шеңбер бойынша айналады, сондықтан артериялық және веналық қан араласпайды.
Екі бүйрек → екі несепағар → қуық. Бүйректе түзілген несеп қуықта жиналып, зәр шығару өзегі арқылы сыртқа шығарылады.
Ас қорыту, тыныс алу, қанайналым және зәр шығару жүйелерінің жетілуі зат алмасуды тиімді жүргізеді. Соның нәтижесінде сүтқоректілердің дене температурасы көбіне тұрақты (шамамен 37–38°C) болады.
Жүйке жүйесі, сезім мүшелері және мінез-құлық
Сүтқоректілердің миы алдыңғы ми сыңарлары, аралық ми, ортаңғы ми, мишық және сопақша мидан тұрады. Бірақ алдыңғы ми мен мишықтың көлемі басқа омыртқалыларға қарағанда айқынырақ дамыған. Ми сыңарларында иірімдердің болуы және ми қыртысының қалыптасуы олардың мінез-құлқын күрделендіреді.
Сезім мүшелері
Иіс сезу, есту, көру, сипап сезу және дәм сезу жақсы дамығанымен, бәрінде бірдей деңгейде емес. Мысалы, ашық жерде мекендейтін жыртқыштарда көру жақсырақ дамуы мүмкін, ал орман жануарларында есту мен иіс сезу күштірек болады.
Дельфин мен киттерде иіс сезу өте әлсіз немесе жоққа тән, ал көртышқанның көзі нашар көреді. Сүтқоректілердің мұрты (қаттылау ұзын қылшықтар) — маңызды сипап сезу мүшесі.
Шартты рефлекстер және ойын
Алдыңғы ми сыңарларындағы иірімдер шартты рефлекстердің қалыптасуына жағдай жасайды. Сыртқы ортадан келетін сан алуан ақпаратқа жауап ретінде жаңа дағдылар мен байланыстар пайда болып, жануарлар орта өзгерісіне бейімделеді.
Төлдің ойнауы — жаудан қорғану және қорек аулауға машықтанудың табиғи жаттығуы. Мысалы, құлынның ойнақтап, алысып ойнауы — болашақ қимыл дағдыларының қалыптасуына көмектеседі.
Көбеюі және дамуы
Сүтқоректілер — дара жынысты жануарлар, ұрықтануы іштей жүреді. Аналықта жұмыртқа жасушалары аналықбезде дамиды, аталықта сперматозоидтар аталықбезде түзіледі.
Үш негізгі топ
- Жұмыртқалаушылар (үйрек тұмсық, түрпі)
- Қалталы (кенгуру және т.б.)
- Қағанақтылар (көпшілік сүтқоректілер, адам)
Ұрықтанған жасуша жатырдың қабырғасына жабысып дамиды. Ұрық қабықшасы жатырмен тығыз жанасқан жерде қағанақ (баланың жолдасы) түзіледі. Ұрық қағанаққа кіндік арқылы жалғасады: сол арқылы оттегі мен қоректік заттар өтеді, ал көмірқышқыл газы мен зиянды өнімдер әкетіледі.
Буаздық мерзімі
Құрсақта даму ұзақтығы түрге байланысты әртүрлі: сұр тышқанда — 16–23 күн, алып кенгуруда — 38–40 күн, пілде — 600 күннен астам.
Сүтпен қоректендіру
Буаздық кезінде сүт бездерінде сүт түзіле бастайды. Сүт — суға, майға, ақуызға, көмірсуға, дәрумендер мен минералды тұздарға бай, төлдің өсіп-жетілуіне қажет қоректік сұйықтық. Аналық төлін қоректендіріп қана қоймай, жылытады, қорғайды және қорек табуға үйретеді.
Ұрық дамуының белгілі бір кезеңінде желбезекке ұқсас сілемдердің байқалуы — эволюциялық тұрғыдан маңызды дерек: бұл кезеңде ұрық қосмекенділер мен жорғалаушыларға тән кейбір белгілерді уақытша қайталайды.
Ежелгі белгілер және аралық ұқсастықтар
Қазба деректерінде жоғары сатылы аңтістілер тобына жататын жыртқыш жорғалаушы — иностранцевия туралы мәліметтер кездеседі. Ол сүтқоректілердің тікелей ата тегі болмаса да, дене құрылысында аңдарға ұқсас белгілер көп болған.
Иностранцевия туралы қысқаша
- Дене тұрқы шамамен 3–3,5 м, басы өте үлкен (бассүйегі 50 см-ге дейін).
- Сүйектерінің жеңілдігі оның жылдам қимылдағанын және бауырын жерге сүйретпей, көтеріңкі ұстап жүруге бейім болғанын меңзейді.
- Үстіңгі жақсүйегінде ірі күректістер мен екі үлкен иттіс болған; саусақтарында ірі тырнақтары кездескен.
Денесінің ірілігі, терісінде түктің болмауы және дене температурасының тұрақсыздығы сияқты белгілер иностранцевия тәрізді жорғалаушылардың табиғаттағы қолайсыз жағдайларға төтеп беру мүмкіндігін төмендетіп, ақырында жойылып кетуіне әсер еткен болуы ықтимал.