Тамақта витаминдердің сақталуы
Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы
С. Сейфуллин атындағы ЖОББ мектебі • Биология пәні
Мұғалім: Күлпейсова Айгүл Құрмансейтқызы
Сабақ тақырыбы: Витаминдер және олардың маңызы
Витаминдер — ағзаға аз мөлшерде қажет болғанымен, оның мүшелері мен жүйелерінің қалыпты жұмыс істеуі үшін алмастырылмайтын ерекше органикалық заттар. Олар өсу мен дамуды қолдайды, дене және ой еңбегінің өнімділігін арттырады, иммундық қорғанысты күшейтеді.
Неге маңызды?
- Зат алмасу үдерістерін реттейді
- Ферменттік реакциялардың жүруіне қатысады
- Ауруға қарсы тұру қабілетін арттырады
- Сүйек, тіс, тері және көру қызметін қолдайды
Жетіспесе не болады?
- Ағзаның жалпы жұмысы әлсірейді
- Созылмалы шаршағыштық күшеюі мүмкін
- Иммунитет төмендеп, аурушаңдық артады
- Белгілі бір витаминге тән тапшылық белгілері пайда болады
Сабақ мақсаттары
Білімділік
Витаминдердің маңызы, тағамда витаминдердің сақталуы және витаминдерді дұрыс қолдану туралы білім қалыптастыру.
Дамытушылық
Тағамдағы витаминдердің ағзаның қалыптасуына және әртүрлі ауруларға қарсы тұруына әсерін түсіндіре отырып, оқушылардың ой-өрісін дамыту.
Тәрбиелік
Адамгершілік, гигиеналық дағдыларды және салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.
Жоспар
- Витаминдер және олардың маңызы
- A, B, C, D, K витаминдері
- Тағамда витаминдердің сақталуы
Витаминдер туралы қысқаша түсінік
Витаминдер өсімдік және жануар тектес өнімдерде кездеседі. Адам қажетті мөлшерді әртүрлі тағамдарды тұтыну арқылы алады. Физикалық-химиялық қасиеттеріне қарай витаминдер екі топқа бөлінеді:
Суда еритін витаминдер
C, P, PP және B тобы витаминдері.
Майда еритін витаминдер
A, D, K, E витаминдері.
Негізгі витаминдер: қызметі, тапшылығы, көздері
A витамині (ретинол)
Қызметі
- Өсу мен дамуға ықпал етеді
- Көру қызметін қолдайды
- Тері алмасуын реттеуге қатысады
- Қорғаныш қасиетін арттырады
Жетіспесе
Қараңғыда көрудің нашарлауы (ақшам соқыр) байқалуы мүмкін.
Көздері
Балық бауыры, теңіз алабұғасы, сары май, сәбіз, қызанақ және т.б.
B тобы витаминдері (B1, B2, B6, B12)
B тобы витаминдері зат алмасуды және көптеген ферменттік реакцияларды реттейді.
B1 (тиамин)
Жетіспеуі сал ауруына (бери-бери) және жүрек мәселелеріне әкелуі мүмкін.
B2 (рибофлавин)
Жасушадағы энергия алмасуын қолдайды; тапшылығы көрудің бұзылуына ықпал етуі мүмкін.
B6 (пиридоксин)
Нәруыз бен май алмасуына қажет.
B12 (цианокобаламин)
Жілік майында эритроциттердің жетілуіне және оттек тасымалдауға қатысады; жеткіліксіз болса қаназдық дамуы мүмкін.
Ескерту
Мәтінде аталған B15 витамині жүрек-қантамыр жүйесінің жұмысына ықпал етеді деп қарастырылады.
C витамині (аскорбин қышқылы)
Қызметі
- Жұқпалы ауруларға қарсы тұруды күшейтеді
- Сүйек пен тістің беріктігін қолдайды
Қашан көбірек қажет?
Қыс пен көктем мезгілінде қажеттілік артуы мүмкін.
Көздері
Көкөніс, жеміс-жидек, ашытылған қырыққабат.
D витамині (кальциферол)
D витамині ағзада күн сәулесінің әсерінен түзіледі.
Жетіспесе
Нәрестелер мен балаларда мешел (рахит) пайда болуы мүмкін: ұйқының бұзылуы, қаңқаның дұрыс қалыптаспауына бейімділік, аяқ сүйектерінің қисаюы және т.б.
Алдын алу
Таза ауада серуендеу, күншуақты уақытта қозғалысты арттыру.
Маңызды қағида
Дәрумендерді дәрігердің кеңесінсіз қабылдауға болмайды.
Қауіпсіздік
Дайын дәрумен препараттары өндірісте жасалғанымен, оларды мөлшерден артық қабылдау ағзаға зиян келтіріп, әртүрлі жағымсыз әсерлер туындатуы мүмкін. Өзін-өзі емдеуге жол бермеңіз.
K витамині
Қызметі
Қанның ұю үдерісіне қатысатын заттардың түзілуіне әсер етеді.
Жетіспесе
Жарақат кезінде қанның ұюы баяулап, қан жоғалту күшеюі мүмкін.
Көздері
Қырыққабат, қызанақ, бауыр. Сонымен қатар ішектегі микроорганизмдер де түзе алады.
Тағамда витаминдердің сақталуы
Тағамды сақтау және өңдеу кезінде витаминдер, әсіресе суда еритін түрлері, оңай бұзылады. Төмендегі қарапайым қағидалар витаминдерді барынша сақтауға көмектеседі:
- Жеміс-көкөністі өте жұқа етіп аршыңыз.
- Көкөністі пісірудің дәл алдында ғана тазалап, тураңыз.
- Аршылған картоп қараймас үшін уақытша суға салып қоюға болады.
- Эмальданған немесе ішкі қабаты тефлонды ыдысты қолданыңыз.
- Көкөністі қайнап тұрған суға не сорпаға салып пісіріңіз.
- Пісіру кезінде судың мөлшері аз болғаны дұрыс.
Бекітуге арналған сұрақтар
- Витаминдердің маңызы қандай?
- A, B, C, D витаминдері қандай азық-түліктерде кездеседі?
- Витаминдерді шамадан тыс қабылдау ағзаға қалай әсер етуі мүмкін?
Қорытынды
Витаминдер — ағзаға аз мөлшерде қажет болса да, мүшелердің қалыпты қызметі үшін аса маңызды органикалық заттар. Адам қажетті витаминдерді әртүрлі әрі құнарлы тағам арқылы алады. Витаминдер A, B, C, D, K және басқа да әріптермен белгіленеді. Тағамды сақтау мен өңдеу барысында витаминдердің бір бөлігі бұзылатындықтан, оларды сақтаудың дұрыс тәсілдерін ұстану қажет.