Қазақтың белгілі ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыров 1893 жылы 28 қазанда Омск уезінің Шағрай болысындағы Жантай ауылында дүниеге келген
Өмірбаяны
Қазақтың белгілі ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыров 1893 жылы 28 қазанда Омск уезінің Шағрай болысындағы Жантай ауылында дүниеге келген. Әкесі Шоқпыт Семей губерниясының Павлодар уезінен шыққан.
Сұлтанмахмұт алты жасында әкесінен оқып, хат таныған. Кейін Шоқпыт бірде өзі оқытып, бірде ауыл молдаларына тапсырып, баласының оқуын үзбей жалғастырып отырған.
Болашақ ақын 1902–1903 жылдары Әлі молдадан, 1904–1905 жылдары Тортай молдадан, 1906–1907 жылдары Мұқан молдадан дәріс алған. Сұлтанмахмұт үшін әсіресе Мұқан молданың тәрбиесі ерекше мәнге ие болды: ол көп оқыған, әдебиеттен хабары бар, өзі де аздап өлең жазатын адам еді. Оқушыларын қазақ ауыз әдебиеті мен шығыс әдебиетінің үлгілерімен таныстырып, шәкірттерін өлең жазуға баулыған.
Троицк, Семей, Томск сияқты ірі қалаларға барып оқуын жалғастыруды көздесе де, қамқоршы мен қаражаттың жоқтығы, тұрмыстың қиындығы бұл мақсатының орындалуына мүмкіндік бермеді. Дегенмен, Сұлтанмахмұт өз бетінше ізденіп, көп оқып, ғылымның әртүрлі саласынан хабардар болды. Осылайша, ол заманының оқымысты жастарының біріне айналды.
Шығармашылығы мен әдебиеттегі орны
Негізгі еңбектері
Оның ірі туындыларының қатарында: «Адасқан өмір», «Кедей», «Жарқынбай», «Кім жазықты», «Қамар сұлу», «Жақсылық көрсем өзімнен» бар.
Негізгі ерекшеліктері
- Реалист ақын ретінде ХХ ғасыр әдебиетінде жаңа жанрлардың тууына ықпал етті.
- Роман жанрының және реалистік поэманың қалыптасуына әсер етті.
- Жастарды биік арман мен зор талапқа жетелейтін лирикасымен танылды.
Оның «Адасқан өмір» поэмасы адам өмірінің мән-мағынасы туралы терең толғанысымен ерекшеленеді. Ал «Қамар сұлу» шығармасы ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамындағы іріп-шіріген билеуші топтың болмысын, өскен ортасын ашып көрсетіп, ескілікке қарсы үн көтереді.
Осындай көркемдік-идеялық ізденістері Сұлтанмахмұтты қазақ әдебиетіндегі демократтық бағыттың ірі өкілі деңгейіне көтерді.
Соңғы жылдары
Қазақ ұлттық мәдениетінің көрнекті қайраткері, ХХ ғасыр басындағы қазақ өмірінің шежірешісі болған Сұлтанмахмұт Торайғыров 1920 жылы 21 мамырда дүниеден өтті. Ақын бар-жоғы 27 жыл ғана өмір сүрді.
Өмірі қысқа болғанымен, жырларының ғұмыры ұзаққа созылды. Ақын бақыты да — сонда.
Өлеңдері
- Ағайынның азғандығы
- Алты аяқ
- Арманым
- Асыл сөз
- Байлық
- Біреу бай, біреу жарлы
- Ендігі беталыс
- Жаңғырып
- Алтай тауы саласынан
- Жұмақ
- Кедейлік
- Келді хатың, мен шаршап
- Көңілім, неге жасисың
- Күңгірт түспен ойға батып
- Қайқы құйрық, шұбар қыз, істік мұрын
- Қандай басшы
- Қарағай да қайғырып
- Қос үй
- Мағынасыз мешіт
- Маңайымнан әрмен кет
- Мейірімсіз ажал
- Неге жасаймын
- Оқу
- Оқуда мақсат не?
- Оқып жүрген жастарға
- Орнымыз медресе оқып жатқан
- Партияшыға
- Секілді өмір қысқа, жарты тұтам
- Соғыстың кесірі
- Түсімде
- Шығамын тірі болсам адам болып