Модератор
Тілдер күні және Тілдер онкүндігі: ортақ ойға шақыру
Құрметті дөңгелек үстелге қатысушылар, әріптестер! ҚР Үкіметінің 2017 жылғы 31 қазандағы №689 қаулысына сәйкес, 5 қыркүйек — қазақ әліпбиінің негізін салушы Ахмет Байтұрсынұлының туған күні және Қазақстан халқының Тілдері күні болып бекітілді. Осыған орай ауданымызда 5–18 қыркүйек аралығында Тілдер онкүндігі өтуде.
Онкүндік аясындағы «Латын әліпбиіне көшу — қазақ тілінің жаңа белесі» тақырыбындағы дөңгелек үстелде тіл мамандарын ғана емес, барша жұртты толғандыратын маңызды мәселені — қазақ әліпбиінің болашағын талқылау орынды. Пікірлеріңізді ашық айтып, ойларыңызды еркін ортаға салуға шақырамын.
Латын графикасына көшу: құжаттар, нұсқалар, өзгерістер
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2017 жылғы 12 сәуірде жарияланған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы қазақ әліпбиін біртіндеп латын графикасына көшіру туралы тұжырымдамасынан кейін ғалымдар мен тіл мамандары бірнеше нұсқа ұсынды.
- 2017 жылғы 26 қазанда Елбасының Жарлығымен латын графикасына негізделген қазақ әліпбиі бекітілді.
- 2018 жылғы 19 ақпанда аталған әліпбиге өзгерістер енгізілді.
Әліпбидің алғашқы нұсқалары әртүрлі тәсілмен ұсынылды: диграфтар қолданылған нұсқа, апострофтармен берілген нұсқа, кейінгі нұсқада 32 әріп бекітіліп, олардың 6-уы акут таңбасымен белгіленді. Ғалымдардың айтуынша, емле-ереже жүйесі қалыптасу барысында кейбір таңбаларға қатысты түзетулер болуы мүмкін: қазіргі таңда «мүлде өзгермейтін» ереже де, толық бекіп қалған әліпби де жоқ.
Тарихи сабақтастық: қазақ жазуы өткен жол
Еліміздің латын әліпбиіне көшуі — ұлтымыз үшін маңызды қадамдардың бірі. Ұлы Дала елінің тарихына көз жүгіртсек, тірек құндылықтарымыздың қатарында жер, тіл, мемлекет және оның тарихы тұрғаны айқын. Ахмет Байтұрсынұлы: «Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы — тілі» деп атап өткен.
Үш әліпби кезеңі
1-кезең
Араб әліпбиі
1929 жылға дейін
2-кезең
Латын әліпбиі
1929–1940 жылдар
3-кезең
Кириллицаға негізделген қазақ әліпбиі
1940 жылдан бүгінге дейін
Латын графикасы әлемде кең таралған. Алаш қайраткерлері де бір кезеңде латын әліпбиін жазу-сызуда қолданған. Сондықтан бұл — бізге мүлде таңсық дүние емес. Дегенмен әліпбиді өзгерту мәселесіне қатысты қоғамда түрлі көзқарастардың болуы табиғи.
Талқылаудың өзегі: екі басты сұрақ
1) Қазақ қоғамы латын әліпбиіне көшуге дайын ба?
Қоғамдық қабылдау, үйрену қарқыны, білім беру мен құжат айналымының бейімделуі — дайындық деңгейін айқындайтын негізгі өлшемдер.
2) Латын әліпбиіне көшудің қандай тиімді жақтары бар?
Бұл сұрақ тіл тазалығы, оқу-әдістемелік жеңілдік, технологиялық үйлесім және халықаралық ықпалдастық сияқты қырларды қамтиды.
Неге латын бізге бөтен емес: күнделікті өмірдегі дәлелдер
Қорытындылай айтқанда, бүгінгі компьютер дәуірінде интернет кеңістігінде басым қолданылатын графика — латын екенін мойындауымыз керек. Электрондық пошталар латын таңбаларымен жазылады. Көлік нөмірлеріндегі әріптер латынша беріледі. Куәлік пен паспортта да латын графикасы бар. Мұндай мысалдар көп. Демек, латын графикасы қоғам өміріне әлдеқашан еніп кеткен және көпшілікке белгілі деңгейде таныс.
Латынға көшудің басты ұтыстары
1) Тіл тазалығы және табиғи дыбыстық жүйе
Қазіргі әліпбидегі жат дыбыстарды таңбалайтын артық әріптерді ықшамдау арқылы қазақ тілінің табиғи қалпын сақтауға мүмкіндік туады.
2) Оқыту мен емлені жеңілдету
Басы артық таңбаларға қатысты емле-ережелердің қысқаруы мектептен бастап барлық оқу орындарында оқу үдерісін жеңілдетеді. Уақыт пен қаржы үнемделеді.
3) Халықаралық ақпарат кеңістігіне кірігу
Латын графикасы қазақ тілінің халықаралық деңгейде танылуына жол ашады және жаңа технологиялар арқылы ақпарат кеңістігіне ықпалдасуға қолайлы жағдай жасайды.
4) Түркі әлемімен байланыс
Түркі дүниесінің басым бөлігі латын графикасын қолданады. Рухани, мәдени, ғылыми және экономикалық байланыстарды күшейту үшін бұл — маңызды мүмкіндік.
Келесі кезекте филолог ғалымдардың пікірлерін тыңдап, бейнематериал арқылы ұсынылған тұжырымдарды талқылауға болады.
Тәжірибе арқылы үйрену: жазу мен оқуды сынақтан өткізу
Жаңа әліпбиді қабылдау — тек теория емес, тәжірибе. Үшінші нұсқа бекітілгеннен бері кей өңірлерде мемлекеттік қызметшілермен, мұғалімдермен жұмыс жүргізіліп, диктанттар алынып жүр. Негізгі мақсат — қолданып көру арқылы әліпбиді сынақтан өткізу.
Ұсынылатын шағын тапсырмалар
- 1 Қағазға латын графикасымен кез келген үш сөз жазыңыз. Қағазды қарсы отырған әріптесіңізге беріп, кезектесіп оқыңыз.
- 2 Тақтадағы мақал-мәтелдерді латын графикасымен көшіріп жазыңыз.
- 3 Латын графикасымен жазылған өлең шумақтарын дауыстап оқып көріңіз.
Осы тапсырмалардан кейін «жазу мен оқуда қиындық бар ма, тез үйреніп кете аламыз ба?» деген сұрақтар төңірегінде пікір алмасу тиімді.
Қорытынды: жаңа белеске нық қадам
Латын әліпбиіне көшу — қазақ халқының алға жылжуына, жаңа заман талабына сай өсіп-өркендеуіне, елдің жан-жақты дамуына үлес қосатын бастама. Бұл қадам арқылы біз өркениетті елдер қатарына жақындай түсіп, дыбыстық жүйені нақтылап, жазу мен айтылымдағы үйлесімді күшейтуге, сондай-ақ қолданыстағы қажетсіз кірме элементтерді реттеуге мүмкіндік аламыз.
Отырысты түйіндеу
Дөңгелек үстелдің қорытындысы ретінде таратылған сауалнамаға жауап беріп, соңында ұсынылатын кітапшалармен танысып алыңыздар. Қажеттеріңізге жаратыңыздар.
«Жұмыла көтерген жүк жеңіл. Көз — қорқақ, қол — батыр», — дейді дана халқымыз. Екі қолды сыбанып, нақты да нық қадаммен алға басайық!
Еңбектеріңіз жемісті, істеріңіз сәтті болсын.