Қазақша рефераттар

Қазіргі дүние жүзі елдерінің көптүрлігі және типологиясы

Сабақтың тақырыбы

Дүние жүзі елдерін типке бөлу және топтастыру.

Мақсаты

  • Білімділік: дүние жүзі елдерінің типтері мен топтастырылуы туралы толық мәлімет беру; деңгейлік тапсырмалар арқылы білімді бекіту.
  • Тәрбиелік: алған білімді тәжірибеде қолдануға, ұжымдасып жұмыс істеуге, салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.
  • Дамытушылық: карта бойынша мемлекеттерді көрсете білу дағдысын қалыптастыру және есте сақтау қабілетін дамыту.

Құрал-жабдықтар

  • Дүние жүзі саяси картасы
  • Глобус
  • Атлас

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Сабақтың барысы

  1. 1 Ұйымдастыру
  2. 2 Үй тапсырмасын сұрау
  3. 3 Жаңа тақырыпты таныстыру
  4. 4 Тақырыпты бекіту
  5. 5 Бағалау және үйге тапсырма беру
Негіз

Қазіргі дүние жүзі елдерінің көптүрлілігі және типологиясы

Қазіргі саяси картада 240-қа жуық мемлекет пен жер аумақтары бар. Әлем елдері бір-біріне ұқсамайды: олардың аумағы, географиялық орны, халық саны мен құрамы, табиғи ресурстары, шаруашылық құрылымы және әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі әртүрлі.

Тарихи тұрғыдан қалыптасуы

Елдерді типологияға бөліп жіктеу Қазан революциясынан кейін күшейіп, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі геосаяси өзгерістерге байланысты жүйелі сипат алды. Ұзақ уақыт бойы елдер үш типке бөлініп келді: социалистік, дамыған капиталистік және дамушы елдер.

Кейін ТМД, Шығыс Еуропа және Азияның бірқатар елдеріндегі терең саяси әрі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер нәтижесінде «социализм жүйесі» типологиясының үлесі айтарлықтай кеміді. Дегенмен қазіргі таңда социалистік бағдарды сақтап отырған мемлекеттер бар: Қытай, Вьетнам, КХДР, Лаос және Куба.

Экономикалық-географиялық типологияның мәні

Жалпы экономикалық-географиялық типология көбіне статистикалық сандық көрсеткіштерге сүйенгенімен, ол кешенді географиялық сипатқа ие. Әдетте ел экономикасының әлеуметтік құрылымында шаруашылықтың белгілі бір саласы басым болады.

Дамыған елдерге тән

Өңдеуші өндіріс, басқару және қызмет көрсету секторларының жетекші рөлі.

Дамушы елдерге тән

Көп укладты экономика; ауыл шаруашылығы (орман, балық т.б.) және өндіруші өнеркәсіп (отын, шикізат т.б.) салаларының басымдығы. Көпшілігі тарихи тұрғыдан бұрынғы отар немесе жартылай отар елдер.

Елдерді ұлттық шаруашылық сипатына қарай топтастыру

Елдердің экономикалық өсуі тауар өндіру мен қызмет көрсетудің тек сандық қана емес, сапалық өлшемдерін де қамтиды. Әдетте дамыған елдерде интенсивті даму басым болып, еңбек өнімділігі жоғары болады; ал дамушы елдерде экстенсивті даму белгілері жиі кездеседі.

1) Өнеркәсібі дамыған елдер

Өңдеуші өндіріс пен жоғары өнімді қызмет көрсету салалары айқын басым.

2) Өтпелі экономикадағы елдер

Экономикалық жүйесі өзгеріс үстінде, нарықтық институттар қалыптасу кезеңінде.

3) Дамушы елдер

Шикізаттық, аграрлық немесе аралас мамандану жиі кездеседі, құрылымдық тәуелділік сақталады.

Дамушы елдер ішіндегі ерекшеліктер

БҰҰ жіктемесінде Қытай мен Үндістан халық санының көптігі, аумағының кеңдігі, табиғи ресурстары мен өндіргіш күштерінің ауқымы бойынша экономикалық әлеуеті зор болғанына қарамастан, дамушы елдер қатарына енгізіледі.

Сондай-ақ Қытаймен бірге социалистік бағыттағы КХДР, Вьетнам, Лаос, Куба және даму деңгейі жағынан алдыңғы қатарға жақындаған жаңа индустриялы елдер (мысалы, Бразилия, Мексика, Тайвань, Аргентина, Сингапур, Оңтүстік Корея) да осы кең типтің ішінде қарастырылады.

Экономикасы дамыған және өтпелі экономикадағы елдер

БҰҰ сараптамасы бойынша экономикасы дамыған елдерге: Батыс Еуропа елдерінің барлығы, АҚШ, Канада, Жапония, Австралия, Жаңа Зеландия, Израиль, Оңтүстік Африка Республикасы жатады.

Өтпелі экономикадағы елдерге Шығыс Еуропа мен ТМД-ның кейбір мемлекеттері кіреді. Дүние жүзінде олардың жалпы саны 50-ден асады, ал қалғандарының басым бөлігі — дамушы елдер.

Дамушы елдер типі және олардың ала-құлалығы

Біріккен Ұлттар Ұйымы дүние жүзінің қалған барлық елдері мен жер аумақтарын дамушы елдер типологиясына жатқызады. Бұл елдер құрлықтың жартысынан астамын алып жатыр, ал Қытайды қоса есептегенде, жер шары халқының 70%-дан астамын құрайды.

Олардың бір бөлігі бұрын жартылай отар күйін кешсе (мысалы, Қытай, Иран, Таиланд), енді бірі ХІХ ғасырдың басында (Латын Америкасы елдері) немесе ХХ ғасырдың алғашқы жартысында (Шетелдік Азия елдері) тәуелсіздікке қол жеткізді. Ал көптеген елдер отаршылдықтан ХХ ғасырдың екінші жартысында ғана босап, әлемдегі 100-ден астам жас мемлекеттердің негізін қалады (Африка, Мұхит аралдары, Кариб алабы және Азияның бірқатар елдері).

Дамушы елдердің негізгі топшалары

1) Ірі әлеуеті бар жетекші елдер

Табиғи-экономикалық және еңбек ресурстары қуаты бойынша көзге түсетін елдер: Үндістан, Бразилия, Аргентина, Мексика.

2) Азияның жаңа индустриялы елдері («Азиялық айдаһарлар»)

Қолайлы экономикалық-географиялық жағдайды тиімді пайдаланып, делдалдық қызмет пен еңбекті көп қажет ететін жаңа салаларды дамытқан елдер: Корея Республикасы, Тайвань, Сингапур, Малайзия, Таиланд.

3) Көмірсутек экспорттаушы елдер

Негізінен мұнай мен газ және олардың өнімдерін экспорттайтын мемлекеттер. Көпшілігі Парсы шығанағында орналасқан; сондай-ақ Ливия, Венесуэла, Бруней сияқты елдер жатады.

4) Даму жағынан кенжелеп қалған елдер

Жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 2000–5000 АҚШ доллары. Экономикасы көп укладты, артта қалған құрылымда феодализм сарқыншақтары жиі сақталады.

5) Мешеу (ең төмен дамыған) елдер

БҰҰ жіктемесі бойынша 40-тан астам ел. Ауыл шаруашылығының тұтынушылық түрі басым, өңдеуші өнеркәсіп өте әлсіз немесе жоққа тән. Халықтың едәуір бөлігі сауатсыз, жан басына шаққандағы жылдық ЖІӨ орта есеппен 500–2000 АҚШ доллары.

Елдерді жіктеп топтастыру

Елдерді сандық және сапалық белгілеріне қарай жіктеп топтастыруға болады. Ең кең тараған тәсілдердің бірі — жер аумағы мен халық саны бойынша салыстыру.

Аумағы бойынша

Әлемде жер көлемі 3 млн км²-ден асатын ең ірі 7 ел бар.

Халық саны бойынша

Халқы 100 млн адамнан асатын 11 ел бар.

Сабақты қорытындылау

  1. 1. Қазіргі дүние жүзі елдерінің сан алуандығын нақты мысалдар арқылы түсіндіріңдер.
  2. 2. Дүние жүзі елдерін саралап типке бөлудегі басты белгілер қандай?
  3. 3. Елдердің қандай түрлерін білесіңдер? Мысалдар келтіріңдер.

Үйге тапсырма

Дүние жүзі елдерін типке бөлу және топтастыру.