Қорқыттың күйлері
Сабақ тақырыбы: Аспаптардың атасы — қобыз. Қорқыт
Сабақтың мақсаты
Білімділік
VIII–IX ғасырдағы Қорқыт бабаның өмірімен таныстыру; қобыздың шығу тарихы мен күйлерін тыңдату; жаңа ән үйрету.
Дамытушылық
Оқушылардың ойлау және есту қабілетін дамыту, музыкаға қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік
Адалдыққа, батылдық пен әділдікке баулу; Қорқыт бабаның өмірін үлгі ете отырып, өнерді қастерлеуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
-
Қобыз аспабы
-
Үнтаспа (аудиожазба)
-
Интерактивті тақта
-
Баян, күйшілердің портреттері
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру
1) Сәлемдесу: «Сә-ле-мет-сіз бе» сөзін До – ми – соль – ми – до ноталары арқылы әуенмен айту.
2) Қатысымды тексеру: оқушылардың сабаққа дайындығын қадағалау.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Жетіген аспабының шығу тарихы мен құрылысы.
- Б. Ғизатовтың «Әліппе» әнін әуенімен жатқа қайталау.
III. Жаңа сабақ
Жоспар
- Қобыз аспабымен танысу
- Қобызда орындалатын күйлерді тыңдау
- Қобыздың шығу тарихы
- Қорқыттың өмірі
- Қорқыттың күйлері
- Күйлердің шығу тарихы (аңыздар)
Өнер туралы кіріспе
Өнер — қай халықтың болмасын тарихымен бірге жасап, біте қайнасып келе жатқан ұлы құбылыс. Ежелден өнер сүйген, табиғатынан әнге әуес, күйге құмар халқымыздың рухани қазынасы аса бай. Сол мұралардың үніне құлақ түрсек, ата-бабаларымыз бастан өткерген қилы кезеңдер сан ғасырлық шежіре болып сыр шертеді.
Тыңдалым: «Бұл қандай аспап?»
Оқушылар қобыздың үнін тыңдап, қай аспап екенін табады. Осы арқылы қобыздың тембрі мен дыбыс бояуын ажыратуға үйренеді.
Қобыздың түрлері
- Прима қобыз
- Қыл қобыз
- Бас қобыз
- Контрабас қобыз
Көрсетілім: қобыз түрлерінің суреттері (слайд).
Құрылысымен танысу
Мұғалім қобыздың бөліктерін көрсетіп, олардың қызметін түсіндіреді. Оқушылар аспаптың сыртқы пішіні мен дыбыс шығару ерекшелігін байқайды.
Назар аударатын тұс
Қобыздың қоңыр үні адам сезіміне әсер етіп, күй арқылы ой мен көңіл күйді жеткізеді.
Күй тыңдау: Қорқыттың «Қоңыр» күйі
«Қоңыр» күйін тыңдау барысында оқушылар қобыздың құдіретін сезінеді: дыбыстың тереңдігі, тынысы, мұң мен үмітті қатар өрген әуені талқыланады.
Қорқыт — қобыз дәстүрінің бастауы
Қобызды ойлап тапқан ұлы күйшілердің бірі — Қорқыт баба. Ежелгі заманнан ұрпақтан-ұрпаққа жеткен асыл мұра — Қорқыт туралы аңыздар мен оның күйлері қазақ музыкасының терең тамырын танытады. Халық шежіресіне сүйенсек, қазақ топырағында музыка өнерінің тууы Қорқыт есімімен тығыз байланысты.
Өмір сүрген кезеңі мен мекені
Қорқыт баба VIII–IX ғасырларда Сыр бойындағы Жанкент қаласында өмір сүрген (қазіргі Қызылорда өңірі).
Тұлғалық қыры
Ол — оғыз-қыпшақ тайпасынан шыққан сәуегей, бақсы-балгер, ойшыл жырау әрі күйшілік өнердің атасы.
Топтастыру: «Қорқыт кім?»
Аңыз: Қорқыттың дүниеге келуі
Аңыз бойынша, Қорқыт дүниеге келерде күн күркіреп, найзағай ойнап, қатты дауыл тұрады. Жер дүниені қара түнек басып, елдің үрейін ұшырады. Нәресте туа сала тіл қатып сөйлей бастайды. Жұрт алғашында «ерекше жаратылыс» деп шошынғанымен, оның адам екенін көрген соң ғана көңілі орнығады. «Бәрімізді қорқытты ғой» деп, баланың атын Қорқыт қояды.
Қорқыт өте сезімтал, өнерлі болып өсіп, көп күй шығарады. Ол халқының тағдыры мен болашағын ойлап, адамдардың қайғы-қасіретіне ортақтасып, мұң-шерін күй тілімен жеткізеді.
Қорқыт мұрасы: ескерткіш пен «Қорқыт ата кітабы»
IX–XI ғасырларда тұрғызылған Қорқыт бабаның мазары Қызылорда облысында, Қорқыт теміржол станциясынан шамамен 3 шақырым жерде болған. Сырдарияның тасқын суынан мазар 1960 жылы құлап қалған.
1980 жылы зиратқа жақын жерге архитекторлар Б. Ыбыраев пен С. Исатаевтың жобасы бойынша биіктігі 8 метр, төрт тарапқа қаратылған қобыз бейнесіндегі ескерткіш орнатылды. Жел соққанда қобызға ұқсас үн шығады. Ескерткіштің ішкі бөлігі «Түйетабан» өрнектерімен нақышталған. Бұл — Қазақстандағы көрнекті тарихи ескерткіштердің бірі.
«Қорқыт ата кітабы» — түркі халықтарына ортақ мұра. Ол XV ғасырда хатқа түскен.
Қорқыттың күйлері және олардың сипаты
Қорқыт күйлеріне терең философиялық тебіреніс, элегиялық көңіл күй, майда қоңыр лиризм тән. Күйші бірде тағдырдың мұңын шертіп, жүректі тербетсе, бірде мәңгілік өмір мен сұлулықты жырлап, әуенін нәзік өрнектейді.
Белгілі күйлері (таспаға енгендері ішінде)
- «Қорқыт»
- «Ұшардың ұлуы»
- «Елім-ай»
- «Халқым-ай»
- «Әуіппай»
- «Башпай»
- «Желмая»
- «Тарғыл тана»
Ескерту: Қорқыт күйлерінің шығу тарихы көбіне аңыз түрінде тараған.
Аңыздан туған күй: «Әуіппай»
Аңыз бойынша, Қорқыт қасиетті кілемін төсеп, су бетінде отырған кезде Сырдария жағасына сәбиін көтерген ана келеді. Бала тоқтамай жылай береді. Анасы «Әуіппай, әуіппай» деп жұбатқанда, Қорқыт осы мейірім мен әлдиге арнап «Әуіппай» күйін шығарады.
Сұрақ-жауап
Сұрақ: Алда қандай үлкен мереке келе жатыр?
Жауап: Жаңа жыл мерекесі.
Ән айту бөлімі: К. Қуатбаев — «Ақша қар»
- Әнді тыңдап, әуенін сезіне білу.
- Ән мазмұнын әңгімелеп айтуға дағдылану.
- Дыбыс биіктігін және ырғақты дәл келтіріп айту.
IV. Қорытындылау
Практикалық жұмыс
Оқушылар қобыздың құрылымдық бөліктерін ажыратып, кейін қайтадан орнына қойып құрастырады.
Топтастыру
Оқушылар әртүрлі түсті таңдап, «Қорқыт кім?» сұрағына жауап береді (күйші, жыршы, бақсы-балгер, сәуегей).
V. Үй тапсырмасы
- Қорқыт туралы оқу.
- «Ақша қар» әнін жаттау.