Физикалық тәжірибе
Қысым: қатты денелерде, сұйықтарда және газдарда берілуі
Қысым — белгілі бір бетке түсетін күш әрекетінің нәтижесін сипаттайтын физикалық шама. Бұл тақырыпта қысымның қатты денелер, сұйықтар және газдар арқылы қалай берілетінін қарастырамыз және Паскаль заңына тоқталамыз.
Өткен тақырыпты қайталау
Физикалық шамаларды олардың өлшем бірліктерімен дұрыс сәйкестендіріп көрейік.
| Физикалық шама | Белгіленуі | Өлшем бірлігі |
|---|---|---|
| Еркін түсу үдеуі | g | м/с² |
| Дене көлемі | V | м³ |
| Күш | F | Н |
| Жылдамдық | v | м/с |
| Уақыт | t | с |
| Тығыздық | ρ | кг/м³ |
| Ұзындық | ℓ | м |
Есте сақтаңыз
Еркін түсу үдеуі жуықтап алғанда g ≈ 9,8 м/с².
Қысым ұғымын түсіндіретін мысал
Шаңғының қарға батпай жүруінің себебі — оның тірелу (жанасу) ауданы үлкен. Шаңғының бетінің ауданы адамның табанының ауданынан шамамен жиырма есе үлкен болғандықтан, бірдей салмақ түссе де, қарға түсірілетін қысым азаяды. Демек, аудан артқан сайын қысым төмендейді.
Негізгі анықтама
Қысым — күштің бет ауданына қатынасы.
Тірек идея
Бірдей күш әсер еткенде аудан үлкейсе — қысым азаяды, ал аудан кішірейсе — қысым артады.
Тәжірибе: жұмыртқаның бөтелкеге кіруі
Қысымның газдарда қалай өзгеретінін қарапайым тәжірибе арқылы байқауға болады.
Қажетті құралдар
- пісірілген жұмыртқа
- қағаз
- сіріңке
- аузы тар бөтелке
Жасалу барысы
- 1.Қағазды тұтатып, бөтелкенің ішіне салыңыз.
- 2.Бөтелкенің аузына жұмыртқаны қойыңыз.
- 3.Біраз уақыттан кейін жұмыртқаның бөтелкенің ішіне кіретінін бақылаңыз.
Неліктен бұлай болады?
Қағаз жанғанда бөтелке ішіндегі ауа қызады. Кейін жалын сөніп, ауа салқындаған кезде бөтелке ішіндегі қысым төмендейді. Сыртқы атмосфералық қысым жоғары болғандықтан, ол жұмыртқаны ішке қарай итереді.
Қысым қалай беріледі? Паскаль заңы
Паскаль заңы: тұйықталған сұйыққа немесе газға түсірілген қысым оның барлық бағытта өзгеріссіз беріледі.
Қатты денелерде қысым көбіне күштің әсер ету бағытымен беріледі, ал сұйықтар мен газдарда қысым барлық бағытта таралады. Осы ерекшелік гидравликалық құрылғылардың (пресс, тежегіш жүйелері) жұмыс принципінің негізінде жатыр.
«Ойлан, тап» сұрақтары
Төмендегі қысқа сұрақтар арқылы қатты дене, сұйық және газ туралы түсініктеріңізді тексеріңіз.
Сұрақтар
- 1. Елеуішпен су әкелуге бола ма?
- 2. Мұз қандай күйге жатады?
- 3. Егер кеседегі судың бәрін ішіп қойсақ, не қалады?
- 4. Ауа қандай күй?
- 5. Қандай ыдысқа су құйылмайды?
- 6. Су қандай күйге жатады?
- 7. Орнынан қозғалмай не өтіп бара жатыр?
Жауаптар
- 1. Болады, егер су қар немесе мұз күйінде болса.
- 2. Қатты күй.
- 3. Ауа қалады.
- 4. Газ күйі.
- 5. Су толы ыдысқа.
- 6. Сұйық күй.
- 7. Уақыт.