Қазақша рефераттар

Көлемі шағын

Мақсат пен міндеттер

Сабақтың басты мақсаты – оқушылардың Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен шығармашылығы туралы білімін жүйелеу, әңгімелерінің тақырыптық-идеялық өзегін ашу және оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту.

1) Талдау

Ыбырай әңгімелерінің тақырыбын түсіндіріп, көркемдік мағынасын ашу.

2) Шығармашылық

Ойын ашық айтуға үйрету, мәтіннің тілдік ерекшелігін талдау арқылы қабілетті шыңдау.

3) Құндылық

Өз пікірін қорғау, өзгенің пікіріне құрметпен қарау; адалдық пен еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақтың кіріспе бөлігі: қызығушылықты ояту

Бастау

ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген әдебиет өкілі Ы. Алтынсариннің шығармалары бойынша алған білімдеріңізді сарапқа саламыз. Әңгімелерді талдағанда ойларыңызды еркін айтып, сұрақтарға толық жауап беруге ұмтыламыз.

Видео және шолу

  • Ыбырай шығармашылығы туралы қысқаша видео көрсету.
  • Үй тапсырмасы: өмірі мен шығармашылығына шолу, өлеңдері.
  • «Өнегелі өмір» – слайд арқылы таныстыру.

Ыбырайдың қырлары

Ыбырай – ақын, жазушы, аудармашы, ұстаз, фольклоршы, тұңғыш оқулық авторы, этнограф. Оның сан қырлы еңбегі қазақ қоғамындағы білім мен мәдениетке қызмет етті.

«Даталар сөйлейді» тапсырмасы

Слайдтағы сандар бойынша Ыбырайдың өмірбаяны мен шығармашылық белестерін сипаттау:

1841 1850 1857 1859 1860 1864 1876 1879 1881 1879–1883 1883 1887 1889

Өлеңнен үзіндіні таны

Үзінді қай өлеңнен алынғанын табу тапсырмасы:

  1. 1) «Кім сендерді, балалар, сүйетұғын…»

    Жауабы: «Ананың сүйюі»

  2. 2) «Сәуірде көтерілер рақмет туы…»

    Жауабы: «Жаз»

  3. 3) «Ата-анаңды өнер білсең асырарсың…»

    Жауабы: «Балғожа бидің баласына жазған хаты»

  4. 4) «Ай, тақсыр, бұл дүние өтер-кетер…»

    Жауабы: «Залым төреге»

Ыбырай өлеңдерінің негізгі тақырыптары: табиғат, оқу-білім, әлеуметтік теңсіздік.

Топқа бөлу

Оқушылар үш өлең бойынша топтарға бөлінеді: «Кел, балалар, оқылық!», «Өнер-білім бар жұрттар», «Өзен».

«Кел, балалар, оқылық!»

Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!
Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар…

«Өнер-білім бар жұрттар»

Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден,
Көзіңді ашып-жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды…

«Өзен»

Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған…
Көңілің суын ішсең ашылады,
Денеңде бар дертіңді қашырады.

Жаңа сабақ: Ыбырай – шағын әңгіме шебері

Бүгін біз Ыбырайды шағын әңгіме шебері ретінде қарастырамыз. Оның құрастырған тұңғыш оқулығы – «Қазақ хрестоматиясы» – өзі жазған шағын әңгімелермен ерекшеленеді.

Әңгіме дегеніміз не?

Әңгіме – қара сөзбен жазылатын, көлемі шағын көркем шығарма.

  • З. Қабдолов

    Әңгіме – шағын көлемді эпикалық түр.

  • Гёте

    Новелла – бұрын-соңды құлақ естімеген тамаша оқиға туралы шындыққа сиымды әңгіме.

  • А. С. Пушкин

    Ең парасатты проза – дәл және қысқа жазылған проза.

Неліктен «балалар әдебиетінің атасы»?

Ыбырай – қазақ әдебиетіндегі көркем проза саласының негізін салушылардың бірі. Ол еуропалық үлгідегі шағын көркем шығарманы қазақ оқырманына алғаш танытты. Төменгі сыныптарда оқушылар оның бірнеше әңгімесімен бұрыннан таныс.

Кілт ұғымдар: қысқалық, нақтылық, тәрбиелік мазмұн, түсініктілік.

Топтық жұмыс: рөлдік қойылым және талдау

«Рөлдегі оқушылар» стратегиясы бойынша әр топ берілген мәтіннен қойылым дайындайды. Қалған топтар әңгіме атын табады, тақырыбы мен идеясын анықтайды, бағалайды.

«Бақша ағаштары»

Жаздың әдемі бір күнінде таңертең бір төре баласымен бақшаға барып, егілген ағаштар мен гүлдерді аралап жүреді. Бала бір ағаштың тіп-тік, екіншісінің қисық өскенін сұрайды. Әкесі бірін күтіммен өсіргенін, екіншісінің бағусыз өз қалпымен өскенін айтады. «Бағу-қағуда көп мағына бар», – деп түйіндейді: жас ағашқа күтім керек болғандай, балаға да дұрыс бағыт пен тәрбиенің қажет екенін түсіндіреді.

Негізгі идея: тәрбие мен бағыт адамның қалыптасуына әсер етеді.

«Сараңдық пен жинақтылық»

Бір топ кісі жетім-жесірге жәрдем жинап жүріп, байдың үйіне келеді. Бай жұмыскерін болмашы жіпті жаңбырда ұмытқаны үшін ұрсып жатқанын көрген жолаушылар «ештеңе бермес» деп ойлайды. Алайда бай өтінішті естіп, өзгелерден де көбірек ақша беріп, бірнеше қап астық уәде етеді. Ол мұны жинақтылығының арқасында жасай алғанын, жинақтылық сараңдық емес екенін айтады.

Негізгі идея: ұқыптылық пен есеп – қайырымдылыққа жол ашады.

«Мейірімді бала»

Сейіт көшеде жүгіріп бара жатып арбаның соғып кетуінен аяғын сындырып алады. Анасы шошып, есінен танып қалады. Сейіт ауырса да, дыбыс шығармай, қабағын шытпай шыдайды. Сынықшы сұрағанда, ол анасы қиналмасын деп өз ауырғанын білдірмеуге тырысқанын айтады.

Негізгі идея: мейірім мен жанашырлық – нағыз адамдық өлшем.

Сергіту сәті: жұмбақтар

«Шешсең жұмбақ – сергисің бір уақ» тапсырмасы:

Жұмбақтар

  1. 1) Шешесі мәсісін кигенше, қызы Мәскеуге барып қалды.
  2. 2) Әкесі ұлын көтереді, ұлы бөрігін көтереді.
  3. 3) Ақ қойым тұрып кетті, қара қойым жатып қалды.
  4. 4) Құдайдың құдіреті көп тұрар, бір кесенің ішінде екі түрлі сүт тұрар.
  5. 5) Екі тері, екеуі де тең тері.
  6. 6) Жол үстінде – иірілген қайыс.
  7. 7) Кішкене ғана безер, дүниені кезер.

Жауаптары

  • 1) түтін
  • 2) үй керегесі, уық, шаңырақ
  • 3) қар мен жер
  • 4) жұмыртқа
  • 5) аспан мен жер
  • 6) жылан
  • 7) ақша

Ортақ мәтінмен жұмыс: «Баланың айласы»

Үш топқа да бірдей мәтін беріледі. Мақсат – мазмұнды жүйелеу, кейіпкерлерді талдау және оқиғаны бүгінгі өмірмен байланыстыру.

Мәтіннің қысқаша мазмұны

Бір әлім адам жолдағы үлкен тасты алып тастайын деп көтерсе, астынан сандық шығады. Сандықтан жылан шығып, адамды шағамын дейді. Әлім «жақсылыққа жамандық бола ма?» деп, төрелікке жүгінуді ұсынады. Олар түйе, жеміс ағашы, итке жүгінеді — үшеуі де «жақсылыққа жамандық бар» деп мысал келтіреді. Жылан шағуға бекінгенде, әлім соңғы рет балаларға келеді. Бір бала «кішкентай қобдиға үлкен жылан қалай сыйсын?» деп күмән келтіреді. Жылан дәлелдеу үшін қайтадан сандыққа кіргенде, бала сандықты тарс жауып, әлімге «апарып орнына қойыңыз» дейді.

Ескерту: «Әлім» сөзі дін ілімінің маманына қатысты қолданылады.

1-топ: Баяндаушы

Мазмұндық жоспар құрып, әңгімені ықшам баяндау.

2-топ: Зерттеуші

Кейіпкерлер әлемін ашып, тақырып пен идеяға талдау жасау.

3-топ: Дәнекер

Оқиғаны бүгінгі өмірмен байланыстырып, қорытынды пікір ұсыну.

Қорытынды: бүгін не түйдік?

Ыбырай әңгімелерінің өзекті тақырыптары

Адамгершілік Еңбек Өнер Білім Қайырымдылық

Ерекшеліктері

  • Оқуға және түсінуге жеңіл.
  • Көлемі шағын.
  • Сюжеті тартымды.
  • Тәрбиелік мәні жоғары.

Бекіту: постер қорғау

1-топ: Ыбырай – ұстаз

2-топ: Ыбырай – ақын

3-топ: Ыбырай – шағын әңгіме шебері

Үй тапсырмасы

«Ыбырай әңгімелеріндегі адамгершілік мәселесі» тақырыбында шығарма жазу.

Бағалау парағы (өзін-өзі бағалау)

Оқушының аты-жөні

Сыныбы

Егер сұраққа «иә» деп жауап берсеңіз (+), «жоқ» болса (-) белгісін қойыңыз.

Сұрақ Жауап
1. Ыбырай шығармашылығы туралы кең мағлұмат алдыңыз ба? (+ / -)
2. Ыбырай өміріне қатысты даталарды білдіңіз бе? (+ / -)
3. Ыбырай өлеңдерін жатқа білесіз бе? (+ / -)
4. Бүгінгі сабақта қойылымға қатыстыңыз ба? (+ / -)
5. Қойылымға байланысты өз идеяңызды қоса алдыңыз ба? (+ / -)
6. Ыбырай әңгімелерін бүгінгі өмірмен байланыстыра аласыз ба? (+ / -)
7. Берілген әңгімелердің мазмұнын түсініп, тақырыбы мен идеясын аша алдыңыз ба? (+ / -)
8. Бүгінгі сабақ ұнады ма? (+ / -)
9. Сіз сабақта белсенді бола алдыңыз ба? (+ / -)

Автор туралы

Атырау облысы, Атырау қаласы, №8 орта мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Бисекенова Бибігүл.