Қазақша рефераттар

Организмдерді жіктеу

Биология, 9-сынып

§51. Жүйелеудің ұстанымдары: шығу тегі, жасанды және табиғи жүйелер, организмдерді жіктеу

Бұл жазбада жүйелеу (систематика) ұғымы, оның қалыптасуы, жасанды және табиғи жүйелердің айырмашылығы, сондай-ақ организмдерді таксондар бойынша жіктеудің негізгі қағидалары түсіндіріледі.

Тақырыптар тізімі (51–55)

  • 51. Жүйелеудің ұстанымдары. Шығу тегі. Жасанды және табиғи жүйелер. Организмдерді жіктеу.
  • 52. Тіршіліктің жасушалық емес формалары: вирустар, фагтар.
  • 53. Тіршіліктің жасушалық формалары: ядросыздар және ядролылар. Прокариоттар мен эукариоттар.
  • 54. Адамның шығу тегінің дәлелдері. Адам мен адамтәрізді маймылдардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
  • 55. Еңбек және адамның пайда болуы. Антропогенездің алғышарттары.

Сабақтың мақсаттары мен ұйымдастыруы

Мақсаттар

  • Білімділік: жүйелеу және оның түрлері туралы түсінік қалыптастыру.
  • Дамытушылық: есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамыту.
  • Тәрбиелік: ұқыптылыққа, тазалыққа баулу және дүниетанымдық тәрбие беру.

Сабақ форматы

  • Типі: аралас сабақ.
  • Түрі: білім беру сабағы.
  • Көрнекілік: слайд.

Әдістер

  • түсіндірмелі-көрнекілік;
  • бағыттаушы және ойға түсіруші сұрақтар;
  • сұрақ-жауап.

Сабақ барысы (қысқаша)

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгелдеу.
  • Сынып тазалығына назар аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  1. Ароморфоз деген не?
  2. Идиоадаптацияға мысалдар келтір.
  3. Дегенерация дегеніміз не?
  4. Дегенерацияға мысалдар келтір.
  5. Ароморфозға мысалдар келтір.

Жүйеленім (систематика) деген не?

Жүйеленім (систематика) (грек. systematikos — «тәртіпке келтірілген») — Жер бетінде қазіргі кезде тіршілік ететін организмдердің, сондай-ақ бұрын өмір сүрген организмдердің қазба қалдықтарының туыстық байланысын, олардың жеке түрлері мен түрлер топтарының өзара қатынасын зерттейтін биология саласы.

Неге сүйенеді?

Жүйелеу организмдерді сипаттайтын белгілерді — морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық, экологиялық және басқа да көрсеткіштерді — жеке-жеке де, біріктіріп те қолданады.

Негізгі қағида

Белгілер қаншалықты көп әрі жан-жақты ескерілсе, белгілі бір таксонға біріктірілетін организмдердің жақын туыстығы соғұрлым дәл айқындалады.

Ұқсастық әрдайым туыстықты білдірмейді

Жарқанат пен құстар ұшу қабілеті сияқты сыртқы белгілер бойынша ұқсас көрінуі мүмкін. Бірақ жарқанат сүтқоректілер класына жатады, яғни құстардан бөлек топ.

Өсімдіктерде кактус пен сүттіген сырттай ұқсас болғанымен, олар әртүрлі тұқымдастарға жатады. Дегенмен екеуі де қосжарнақтылар класына біріктіріледі.

Жүйелеудің мақсаты

Жүйеленімнің басты мақсаты — Жер бетінде кездесетін жануарлар (шамамен 1,6 миллиондай түр), өсімдіктер (шамамен 350 мыңдай түр) және микроорганизмдер түрлерін жан-жақты сипаттап, тәртіппен топтастыру.

Биологияда жиі жүйеленім ұғымының орнына таксономия термині қолданылады: ол — организмдер әлемін жүйелеудің қағидалары мен жіктеу принциптері туралы ілім.

Таксономиялық категориялар: жануарлар үлгісі

Жануарлар әлемінде негізгі таксономиялық категориялар (жүйелеудің сатылары) төмендегідей беріледі:

  1. 1-саты

    Тип (phylum)

  2. 2-саты

    Класс (classis)

  3. 3-саты

    Отряд (ordo)

  4. 4-саты

    Тұқымдас (familia)

  5. 5-саты

    Туыс (genus)

  6. 6-саты

    Түр

Бір-біріне жақын түрлер туысқа, жақын туыстар тұқымдасқа, тұқымдастар отрядқа, отрядтар класқа, кластар типке біріктіріледі. Жануарлар үшін ең ірі жіктеу бірліктерінің бірі — тип.

«Тип» терминінің тарихы және мысал

«Тип» терминін ғылымға 1825 жылы француз зоологы А. Бленвиль (1777–1850) енгізген. Тип — ұзақ уақыт қалыптасқан филогенетикалық жүйенің қорытындысы ретінде қарастырылады және бірнеше класты біріктіреді.

Мысалы, хордалылар типіне келесі кластар жатады: бассүйексіздер, дөңгелекауыздылар, балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер.

Қосымша сатылар (тармақтар және «үстілік/астылық»)

Жүйелеуде негізгі сатылардан бөлек, таксондар тармақтарға бөлінуі мүмкін: тип тармағы, класс тармағы, отряд тармағы және т.б. Сондай-ақ класс үстілік, отряд үстілік, отряд астылық, тұқымдас астылық сияқты аралық таксондар да қолданылады.

Мысал: хордалылар тип тармақтары

Хордалылар типі басжелілілер (басхордалылар), қабықтылар және омыртқалылар тип тармағына бөлінеді.

Мысал: приматтардағы аралық таксондар

Адамтәрізді маймылдар — тартанаулы маймылдар тұқымдасы үстілігіне; ал адамтұрпатты приматтар — приматтар отряды астылығына жатқызылады.

Өсімдіктер номенклатурасы: таксондар жүйесі

Халықаралық ботаникалық конгресс шешімдеріне сәйкес өсімдіктер номенклатурасында таксондардың бірізді жүйесі қолданылады. Негізгі таксондар: бөлім, класс, қатар, тұқымдас, туыс, түр.

Таксондар қатары (қысқартылған көрініс)

Өсімдіктер дүниесі → бөлім тармағы → класс → класс тармағы → қатар → қатар тармағы → тұқымдас → тұқымдас тармағы → туыс → туыс тармағы → секция → секция тармағы → серия → серия тармағы → түр → түр тармағы → форма → форма тармағы.

Жүйелеудегі ең ірі көрсеткіш — бөлім, ал ең кішісі — түр. Өсімдіктер жүйелік тұрғыдан осы сатылардың әрқайсысында жеке анықталып, белгілі бір таксонға орналастырылады.

Мысал: қарағайдың жүйелік орны

Мысалы, қарағайдың жүйелік орны (оқулықтағы үлгі бойынша) былай беріледі:

  • Бөлім

    Гүлді өсімдіктер

  • Класс

    Қылқанжапырақтылар

  • Қатар

    Бүршіктілер

  • Тұқымдас

    Қарағай тұқымдасы

  • Туыс

    Қарағай

  • Түр

    Кәдімгі қарағай