Оқушының математика сабағында шығармашылық қабілетін дамыту

Мақсат және өзектілік

Мақсат — бастауыш сынып оқушыларының танымдық үдерістерін дамыту жолдарын айқындап көрсету. Егемен еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, өзіне сенімді, интеллектуалдық деңгейі жоғары азамат етіп тәрбиелеуде мектептің орны ерекше.

Бастауыш саты — білім, дағды және іскерліктің қалыптасу кезеңі. Біздің міндетіміз — жеке тұлғаны дамыту, білімге деген сенімін нығайту, оқуға қызығушылығын оятып, ынтасын арттыру.

Неліктен бұл мәселе бүгін маңызды?

Қазіргі ғылыми-техникалық үдерістің қарқыны білім беру жүйесінің алдына жаңа міндеттер қояды. Жас ұрпақты жан-жақты жетілген, парасатты, ой-өрісі кең, бәсекеге қабілетті азамат етіп тәрбиелеу — қоғамның өзекті мәселесі. Бұл әр мұғалімнен шығармашылық ізденісті, жаңаша жұмыс істеуді талап етеді.

Бастауыш сынып оқушысы білуге құмар, қолымен ұстап, көзбен көргенді ұнатады. Зейіні тұрақсыз болғандықтан, бірсарынды оқудан тез жалығады. Сондықтан сабақ мазмұны мен тәрбие әдістерін жаңарту — сапалы білім мен саналы тәрбиенің маңызды шарты.

Негізгі ұғымдар: таным, белсенділік, оқу-танымдық іс-әрекет

Таным теориясы оқу әрекетіне тікелей қатысты: білімді игеру әрқашан таныммен байланысты. Оқудың міндеті — табиғат, қоғам және оқушының психикалық үдерістерінің даму заңдылықтарын оқушы санасына орнықтыру. Оқу жұмысын таным істерінің бір формасы ретінде қарастыруға болады.

Оқу-танымдық іс-әрекеттің ерекшеліктері

Танымдық іс-әрекеттің өзге әрекет түрлерінен басты айырмасы — оқушының үнемі жаңа дүниеге енуімен және әрекеттердің бірінен екіншісіне ауысып отыруымен байланысты болуы. Сондықтан оқу үдерісінде өз бетімен әрекет етуге деген құлшынысты оятатын, ақыл-ой дамуына түрткі болатын тиімді әдіс-тәсілдерді табу ерекше мәнге ие.

• Мақсат пен нәтиженің айқындығы: білім, білік, дағдыны игеру және жеке қасиеттерді дамыту.
• Оқу нысанының ерекшелігі: ғылыми білім, болашақ қызметке қатысты ақпарат.
• Жоспарлылық: бағдарлама, оқыту мерзімі, кезеңдік бақылау.
• Құралдардың болуы: кітап, лабораториялық жабдық, модельдер, техникалық құралдар.
• Жоғары интеллектуалдық жүктеме: емтихан, сынақ, ғылыми жұмыс қорғау.

Мұғалім мен оқушы арасындағы ынтымақтастық

Мұғалім мен оқушының бірлескен қарым-қатынасы — оқу нәтижесінің тірегі. Оқушының ой-пікірі, бастамасы, ұсынысы, тапсырманы орындау шеберлігі, сөйлеу мәдениеті, пайымдауы, талпынысы мен ізденісі осы ортада қалыптасады. Мұнда бағыт-бағдар беру және жұмыстың дұрыстығын айқындау педагог тарапынан міндетті түрде болуы керек.

Белсенділіктің екі қыры: сыртқы және ішкі

Оқушы белсенділігі екі түрде көрінеді: сыртқы және ішкі. Сыртқы белсенділік — әрекеттің көзге көрінетін көріністері (қимыл-қозғалыс, практикалық жұмыс, мұғалімге зейін қою). Ішкі белсенділік — ойлау әрекетінің белсенді жүруі. Белсенділік — жеке тұлғаға тән маңызды қасиет; онсыз кез келген жұмыс нәтижелі болуы қиын.

Жаңа технологиялар және әдістемелік жүйенің бірлігі

Қоғам талабы оқытуда жаңа технологияларды қолдануды қажет етеді. Жаңа технологияның мәні — белгіленген мақсатқа оқушының іс-әрекеті арқылы жету: ойлау дағдыларын дамыту, оқу-танымдық белсенділікті арттыру және сабақтың білімдік, тәрбиелік, дамытушылық мақсаттарын бірлікте іске асыру.

Оқу-танымдық іс-әрекетті белсендіру әдістемелік жүйенің өзара байланысына сүйенеді: мазмұн, әдіс-тәсілдер, оқыту формасы және оқыту құралдары.

Белсендіру нәтижесінде оқушыда қалыптасатын дағдылар

Белсендіру әсері дұрыс ұйымдастырылса, оқушылар: өз пікірін қорғай алады; пікірталасқа қатысады; сұрақ қояды; өзгенің жауабын түзетіп, бағалайды; артта қалған оқушыға көмектеседі; тапсырманы таңдай біледі; бір мәселені шешудің бірнеше жолын ұсынады; өзін-өзі тексеру және талдау жүргізеді; танымдық міндеттерді шешудің белгілі тәсілдерін жинақтап қолданады.

Теориялық негіздер және зерттеушілер көзқарасы

Білім беру жүйесі қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуында жетекші рөл атқарады. Білімнің қалыптасуы мен дамуының жалпы шарттарын қарастыратын ілім — таным теориясы. Оның ерекшелігі — білімнің қалыптасуы мен негізделуінің жалпы ұстанымдарын және объективті қатынастарды жүйелеуі.

Танымдық әрекет — шәкірттің білімге бағытталған белсенді ақыл-ой еңбегі. Танымдық қажеттілік, мақсат, қисын және әрекет негізінде оқушыларда ізденімпаздық қалыптасады.

Сыныптан тыс жұмыс және ойын технологиясы

Тарихи ескерткіш мұраларға жасалған саяхат-сабақтар мен экскурсиялар баланың танымын қалыптастыруда маңызды орын алады. Түрлі саяхат жұмыстары бастауыш сынып оқушыларының ынтымақтастығын нығайтады.

Бастауыш мектепте дидактикалық ойындар оқу мен ойын қызметін қатар атқарып, танымдық үдерістерге (ес, ойлау, қиял, зейін) ықпал етеді. Ойын — оқытудағы маңызды технологиялық бөлік: ол қарым-қатынасты дамытады, диагностика жасауға, түзетуге және әлеуметтенуге көмектеседі.

Ұлттық танымдылықты тәрбиелеу жолдары

• Дидактикалық ойындарды ұлттық тәлім-тәрбие көздерімен ұштастыру: жұмбақ, мақал-мәтел, өсиет сөздерді ойын арқылы қолдану.
• Көркем шығармаларды ойын түрінде беру арқылы ұлттық мәдениет пен әдебиетке дұрыс көзқарас қалыптастыру.
• Дидактикалық ойындар арқылы шешендік сөздерді меңгерту, тіл мәдениетін жетілдіру.

Пәндер бойынша тиімді тәсілдер

Қазақ тілі

«Сөйлем» тақырыбын өткенде «Сөз қуаласпақ», «Ұйқасын тап», «Жалғасын тап», «Жоғалған сөз» сияқты ойындар танымдық белсенділікті арттырады. «Сөз таптары», «Сөйлем түрлері» тақырыптарында тірек сызбалар балалардың қызығушылығын күшейтеді.

Ана тілі

Танымдық қызығушылықты қалыптастыруда шығармашылық тапсырмалар маңызды. Негізгі бағыттар: өлең шығаруға үйрету, ұйқас тапқызу, сөздер арасындағы байланысты құру, ой тастау арқылы пікір айтуға жетелеу.

Дүниетану

Хрестоматиялық материалды (әңгіме, өлең, ғылыми-көпшілік сипаттамалар, қызықты деректер) қолдану оқушылардың қызығушылығын арттырып, ой-өрісін кеңейтеді және қоршаған орта туралы білімін байытады.

Математика

Есеп — танымдық белсенділікті арттыратын маңызды құрал. Есепті шешуде шарт пен талапты мұқият ескеру қажет. Сабақты «ой жаттығуларынан» бастау оқушылардың назарын бірден шоғырландырады.

Танымдық белсенділікті бағалау өлшемдері

Жүргізілген талдаулар танымдық белсенділікті бағалауға мүмкіндік беретін өлшемдерді бөліп көрсетуге негіз болады:

• Ғылыми және пәндік білімінің болуы.
• Танымдық іс-әрекет тәсілдерін игеруі.
• Тапсырманы жоспарлай алуы.
• Іс-әрекетті ұйымдастыра білуі және тәсілді жаңа жағдайда қолдануы.
• Нәтижені болжай алуы, елестетуі және маңыздылығына сыни баға беруі.

Тапсырмаларды деңгейге сай ұйымдастыру

Оқушылардың қабілеттерін ескере отырып, өз бетімен ізденуін және қызығушылығын арттыратын тапсырмаларды дұрыс ұйымдастыру маңызды. Бұл әсіресе: