Қазақша рефераттар

Қобыз аспабының қандай түрлерін білесің

Киелі аспап — қобыз

Қобыз — қазақтың рухани әлемін тереңнен қозғайтын, үнімен тарихты сөйлететін киелі аспап. Әсем көрініс көңілді көтеретіні сияқты, сазды да сырлы әуен де жүрекке тікелей әсер етеді: тыңдаған жанның көңілі сергіп, сезімі оянады. Бұл сабақтың өзегі — ұлттық аспаптарды кеңінен таныту, музыка арқылы білімге, өнерге ұмтылдыру және ән-жырға сүйіспеншілікті күшейту.

Мақсаты

  • Қазақтың ұлттық аспаптарын кеңінен насихаттау.
  • Музыка арқылы оқушыларды білімді, өнерлі болуға ынталандыру.
  • Ән-жырға сүйіспеншілікті арттыру, білік-дағдыны дамыту.

Пәнаралық байланыс және көрнекілік

Пәнаралық байланыс: Әдебиет

Көрнекілігі: қобыз үні жазылған аудиожазба, қобыз түрлерінің суреттері.

Сабақтың барысы

Сабақ басында бүгінгі тақырып қысқаша түсіндіріліп, қобыз туралы бастапқы түсінік беріледі. Жаңа бөлім поэзиялық шумақтармен әрленіп, оқушының назарын аспаптың тегі мен киесіне аударады.

Өлең шумақтары

Қарағайдың түбінен
Қайырып алған қобызым.

Үйеңкінің түбінен
Үйіріп алған қобызым.

Аққайыңның безінен
Айырып алған қобызым.

Қара еменді қақ жарып,
Ойып алған қобызым.

Ортекенің мүйізін
Тиек қылған қобызым.

Желмаяның терісін
Шанақ қылған қобызым.

Қылқұйрығын тұлпардың
Қияқ қылған қобызым.

Ақ түйенің сүтіне
Шылап алған қобызым.

Қарағайды қоздатып,
Бұлап алған қобызым.

Құлағыңды бұрайын,
Қияқ шалып сынайын.

Ойлағаным болмаса,
Қайырып жерге ұрайын!

Осы шумақтардағы бейнелеулер қобыздың табиғатпен, жануарлар әлемімен және адам рухымен біте қайнасқан болмысын сездіреді. Демек, бүгінгі әңгіме ұлттық аспап — қобызға арналады.

Қобыздың құрылысы мен ерекшелігі

Қобыз — ысқышпен ойналатын ішекті музыкалық аспап. Мойыны имек келеді; орындаушы сол қол саусақтарының тырнақ жағын ішекке тигізу арқылы дыбыс шығарады. Дәстүрлі қобыздың шанағы терімен қапталады, ысқышы мен ішектері жылқы қылынан жасалады.

Дәстүрлі материалдар

  • Шанақ: терімен қапталады.
  • Ішек пен ысқыш: жылқы қылынан.
  • Ойнау тәсілі: тырнақтың сыртымен басу.

Тарихи және қазіргі қолданыс

  • Ертеде қобызды бақсылар құдіретті күш иесі ретінде пайдаланған.
  • Шеберлік күрделенген сайын төрт ішекті қобыз түрі де қалыптасты.
  • Қазіргі қобыздарда ішек көбіне сымнан жасалады.

Қобыздың құдіреті және Қорқыт ата

Қобыздың киесін танытқан ұлы күйші — Қорқыт ата. Ол — қобыз атасы, композитор, жыршы, ақын, музыкант әрі бақсылардың қамқоршысы ретінде танылған тұлға. Қорқыттың пайымынша, өнер — мәңгілік; ол елден елге, ұрпақтан ұрпаққа жалғасады. Табиғаттың сұлу көріністері мен адамның ішкі күйі қобыздың сарыны арқылы сөйлей алады деген түсінік осы мұрамен бірге жетті.

Қорқыт туралы қысқаша дерек

  • 1 Қорқыт VIII ғасырда Сыр бойында, көне Жаркент қаласы маңында өмір сүрген батыр, атақты ақын әрі асқан күйші.
  • 2 Аңыздарда ол мәңгі өмірді іздеген күрескер ретінде сипатталады; ақырында өлмейтін нәрсе жоқ екенін ұғынады.
  • 3 Мәңгілік өмірді қобыз сарынынан табады: өзі кетсе де, күйлері мен өнегелі сөздері қалады.

«Қорқыт ата кітабы» және рухани мұра

Әдебиет тарихында Қорқыт мұрасы «Қорқыт ата кітабы» арқылы да белгілі. Бұл ескерткіш бүгінге дейін Дрезден қаласында он екі жырдан тұратын қолжазба түрінде және Италияда алты жырдан тұратын қолжазба күйінде сақталған. Зерттеулерге сүйенсек, бұл жинақ VIII ғасырда және одан да бұрын туған аңыздардың негізінде қалыптасқан. Ондағы деректер Қорқыттың ІХ–Х ғасырларда билік құрған оғыз тайпасы ортасынан шыққанын аңғартады.

Қорқыттың адамгершілік туралы ойлары

Ш. Ш. Уәлиханов Қорқытты қазақтың алғашқы шаманы, алғашқы ақыны деп бағалайды. Қорқыттың пайымдауынша, адам ең алдымен адамилық қасиетін сақтауы керек; ең қауіптісі — сол қасиеттен айырылу.

«Қонақ келмес үйдің қирағаны жақсы, жылқы жемес шөптің шықпағаны жақсы, адам ішпес ащы судың ағысты жылғаларды қумағаны жақсы, атаның атын былғайтын ақылсыз ұлдың тумағаны жақсы».

«Адам қанша қажетсінгенмен, ол өз үлесінен артық жей алмайды».

Аңыздарда Қорқыт жер-жаһанды кезіп, «әркімге өз елінде жақсы» деген ой түйіндейді. Оның айнымас серігі — сиқырлы Желмая.

Қорқытқа арналған ескерткіш

Қорқыт атаға арналып 1980 жылы Қызылорда облысында, Жосалы стансасынан 18 км жерде, Қорқыт разъезі маңында архитектуралық ескерткіш орнатылды. Ескерткіш темір бетоннан жасалған төрт тік стелладан тұрады, биіктігі — 8 метр. Жоғарғы бөлігіндегі аузы кең түтіктерге түйісетін 40 металл түтік жел соққанда қобыз үніне ұқсас әуез шығарады.

Қобыз күйлері және жалғастық

Қорқыт қобызды бақсы-балгер мен кезбе дуаналардың құралы ретінде ғана емес, халықтың нағыз музыкалық аспабы деңгейінде таныта білді. Қобыздың құдіретті үні мен Қорқыт күйлері қазақ қобызшыларының рухани мұрасы ретінде ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Ел ішінде «Қорқыт», «Аққу», «Әуппай», «Ұшардың ұлуы», «Елім-ай» және басқа да күйлер сақталған.

Қобыздың пайда болуы туралы аңыз

Аңыз бойынша, Қорқыт жас кезінен көптеген аспапта шебер ойнаған. Бірақ ол табиғат құбылыстарын, адам мен жануарлардың үнін дәл жеткізетін жаңа аспап жасауды армандайды. Қарағай ағашын кесіп әкеліп, бір пішін жобалайды да, ары қарай қалай жалғастырарын білмей қиналады.

Түс арқылы келген кеңес

Бір күні Қорқыт қалғып кетіп, түс көреді. Түсіне періште кіріп, былай дейді: «Жасап жатқан қобызың алты жасар нар атаның жілігіндей екен. Енді оған нар түйенің терісінен жасалған шанақ, ортекенің мүйізінен ойылған тиек, бесті айғырдың құйрығынан тартылған қыл ішек жетіспейді. Осылар болса, аспабың сайрайды». Осылайша қобыз пайда болған деседі.

Қорытынды және талқылау сұрақтары

Сабақ соңында тақырыпты бекіту үшін сұрақтар қойылып, оқушылардың түсіну деңгейі сараланады.

  • Қорқыт — кім?
  • Қобызды ертеде не үшін пайдаланған? Қазір қандай қолданысы бар?
  • Қобыздың қандай түрлерін білесің?