Қазақ тіл - мемлекеттік тіл
Сабақтың мақсаты
Тәрбиелік бағыт
Өскелең ұрпақты ата-бабадан қалған қасиетті туған тілдің қадір-қасиетін түсінуге, сөз қадірін бағалауға, өз ана тілін құрметтеп, дәріптеуге және мақтан етуге тәрбиелеу.
Дамытушылық бағыт
Сөздік қорын байытып, ойлау қабілетін дамыту; өз ойын ашық, жүйелі әрі дәл жеткізу дағдыларын қалыптастыру.
Кіріспе: тіл — тіршіліктің айғағы
Тілім менің — тірлігімнің айғағы,
Тілім барда айтылар сыр ойдағы.
Тілім өссе, мен де бірге өсемін,
Тілім өшсе, мен де бірге өшемін!
Бұл шумақ сабақтың өзегін айқындайды: тіл — тек қарым-қатынас құралы емес, ол халықтың жадын, мінезін, болмысын сақтайтын рухани тұғыр.
Үй тапсырмасы және дайындық
Өлеңмен жұмыс
- Белгілі бір ақынның тіл туралы өлеңін оқып, мазмұнына ой жүгірту.
- Ақын қандай ұран тастайды? Өлең қандай ойға жетелейді?
Өз ойыңды ашық айту
Алдын ала дайындалып, өз көзқарасыңды дәлелмен айтуға жаттығу: тілдің құндылығы, сөз мәдениеті, тіл тазалығы туралы пікір білдіру.
Сөз құдіреті және даналардың ойы
Сөз өнері — киелі өнер. Сөзден асқан құдірет жоқ: ол жылата да алады, жұбата да алады, ақыл да береді, күш-қуат та береді. Ең бастысы — сөздің мән-мағынасын тыңдап, түсіне білу.
«Тәрбие басы — тіл».
«Сөзі жоғалған елдің өзі де жоғалады».
«Ана тілін ұмытқан адам өз халқының өткенінен де, болашағынан да қол үзеді».
«Тіл тазалығы — ана тілдің сөзін өзге тілдің сөзімен шұбарламау».
Оқушылар нақыл сөздерді оқып, олардың мағынасын өз сөздерімен ашып түсіндіреді: тіл — ұлттың діңгегі, ал тіл тазалығы — мәдениеттің өлшемі.
Қазақ тілі — халық тілі,
Тіл аман болса — халық тірі.
Өз тілінде жылағанның,
Көз жасы да — халық мұңы...
Тіл тазалығы: «мінсіз қате түзетуші» тапсырмасы
Төмендегі хатта өзге тілден енген сөздер мен шұбар тіркестер көп. Оқушылар мәтінді оқып, бөтен тілдегі сөздерді тауып, мағынасын сақтай отырып қазақша баламасымен түзетеді.
Шұбарланған хат (жұмыс мәтіні)
ЖаттығуПривет, досым! Қалың қалай? Папаң, мамаң аман ба? Ауылда қандай жаңалықтар болуда? Вечерлер болып тұра ма? Ал, маған келсек, менде бәрі нормально. Иногда настроение болмайды. Потому что сендерді қатты сағындым. Иногда жаңа достарыммен дискотекаға барамын. Общежитиенің есігін 11-де жабады. Соған дейін постараемся үлгеруге. Түнде келіп сабаққа дайындаламыз. Күндіз дайындалатын коридордағы шу сабаққа мешать етеді. Кеше окорочка, марковь салып плов пісірдім. Ішіне капуста да қосып жібердім. Бірақ конкретно болып піскен. Ал, басқа не айтайын? Хат жазып тұр. Пока! Бәріне сәлем айт! Сәлеммен, досың!
Күтілетін нәтиже
- Шет тілдік сөздерді тану және орынды балама табу.
- Сөйлем құрылымын қазақ тілінің табиғи нормасына келтіру.
- Тіл мәдениетін күнделікті қарым-қатынаста қолдану.
Мақал-мәтел: жалғасын тап
Тапсырмалар
- Тіл мен көз тас жарады, тас жармаса — бас жарады.
- Өнер алды — қызыл тіл.
- Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ.
- Ақыл көркі — тіл, тілдің көркі — сөз.
Талқылау
Мақал-мәтелдер қысқа болса да, тұтас бір дүниетанымды береді: сөздің қуаты бар, ал тіл — өнердің де, тәрбиенің де өзегі.
Ана тілі — дана тілі, бақ тілім,
Сенсің менің қасіретті шаттығым.
Сенсің менің тазалық пен пәктігім,
Сенсіз бақыт дүниеде тапты кім?
Шығармашылық тапсырма: өлең құрастыру
Берілген бір жолды жалғастырып, өз ойыңнан 3–5 жол өлең құрастыр:
Ана тілі — біздің туған анамыз, ...
Мақсат — көркем ойлау, ұйқас табу ғана емес, ана тілінің мәнін жүрекпен сезініп жеткізу.
Туған тілім — бабам тілі — өз тілім,
Туған тілім — анам тілі — өз тілім!
Туған тілім — далам тілі — өз тілім,
Туған тілім — адам тілі — өз тілім!
Қорытынды сұрақтар
Ой қозғау
- Дүниедегі ең ащы не?
- Дүниедегі ең тәтті не?
Түйін
Бұл сұрақтар сөздің салмағын, тілдің адам жанымен байланысын ұғындыруға бағытталған: ащы да, тәтті де көбіне тілден шығады.
Туған тілде сыры терең жаным бар,
Туған тілде әнім менен сәнім бар.
Туған тілім тіл болудан қалса егер,
Жүрегімді суырып-ақ алыңдар.
Ананың сүтімен берілген қазақ тілін әрқашан ардақтап, биік ұстап, қастерлеу — кейінгі ұрпақтың, бүгінгі буынның ортақ аманаты. Өзге тілдің бәрін білсек те, өз тілімізді ұмытпай, тіл тазалығын сақтап, туған тіліміздің мерейін өсіруге үлес қосайық.
Қазақ тілі — мемлекеттік тіл. Әдеби тіл және норма
Әдеби тіл деген не?
Әдеби тіл — белгілі бір қалыпқа түскен, қарапайым сөйлеу тілінен жоғары тұрған, жалпыға бірдей міндетті әрі дұрыс деп қабылданған нормасы бар тіл. Бұл норма жазуда (орфография), айтылымда (орфоэпия), грамматикада және термин қолданысында орнығады. Нормаға түспеген тіл әдеби тіл ретінде толық қалыптасты деп есептелмейді.
Әдеби тілдің қызметі
Әдеби тіл қоғамға жазбаша да, ауызша да қызмет етеді. Егер ол мемлекеттік тіл болса, өмірдің барлық саласында кеңінен қолданылады: білім мен ғылымда, мәдениетте, ресми іс қағаздарында, қоғамдық-саяси кеңістікте.
Тарихи мысал
Кейбір тарихи кезеңдерде кей халықтардың әдеби тілі өз тілі емес, өзге тіл болуы мүмкін. Бұл көбіне тәуелсіздіктен айырылып, басқа елге тәуелді болумен байланысты. Мысалы, Үндістанда ұзақ уақыт ағылшын тілі кең қолданылды; Бразилияда — португал тілі, Аргентина мен Кубада — испан тілі орнықты. Ал Қазақстанда қазақ тілі — қазақ халқының әдеби тілі әрі мемлекеттік тіл.
Қазақ тілінің байлығы және қолданылу аясы
Бай әрі көркем тіл
Қазақ тілі — бай да көркем тілдердің бірі. Ол өзге тілдерден әдеби шығармаларды аударуға, түрлі стильде сөйлеп, жазуға мүмкіндігі мол, кемелденген тіл. Әлем әдебиетінің үздік үлгілерін қазақша оқи алуымыз — тілдің әлеуетін айқын дәлелдейді.
Қоғамдық қызметі
Қазақ тілі отбасы ішінде, оқу орындарында, еңбек ұжымында, қоғамдық қатынаста, мәдени және ғылыми ортада қызмет атқарады. Ол оқу-ағарту мен тәрбие саласының да, іс қағаздарының да тілі ретінде орнығып келеді.
Мемлекеттік мәртебе
1989 жылғы қазан айында қабылданған Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» заңына сәйкес қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілді. Бұл — тілдің қоғамдық өмірдің барлық саласында кең қолданылуына жол ашқан тарихи қадам.
Қастерлі аманат және Тіл күні
Ана тілінің күші мен құдіретін халқымыз ертеден-ақ таныған: сөз өнерін барлық өнердің басы деп бағалаған. Ата-бабаларымыз тіл өнерін асыл мұра ретінде кейінгі ұрпаққа жеткізіп, оны аялап, қастерлеуді аманат еткен.
Маңызды дата
Қорыта айтқанда, 22 қыркүйек — Тіл күні ретінде аталып өтеді. Бұл күн ана тіліміздің мәртебесін көтеріп, тіл мәдениетін сақтауға үндейтін ортақ жауапкершілікті еске салады.
Тілді құрметтеу — ұлтты құрметтеу. Сөзді таза ұстап, ойды анық жеткізіп, ана тіліміздің беделін бірге көтерейік.