Құрмалас сөйлемнің жай сөйлемнен өзгешелігі
Тарау туралы қысқаша ақпарат
Тараудың атауы
Құрмалас сөйлем туралы түсінік. Салалас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдары (11 сабақ).
Күтілетін нәтижелер
- Оқушы ойлануды үйренеді: «Қалай? Неге? Не үшін?»
- Тақырыпты өмірлік жағдаятпен байланыстырып, оң нәтижеге бағытталады.
Пәнаралық байланыс
Бейнелеу өнері, әдебиет, орыс тілі, ағылшын тілі пәндерімен салыстыру және ықпалдастыру жұмыстары жүргізіледі.
Пәнді оқытудың басты мақсаты
Қазақ тілінің білімдік, танымдық, қатысымдық және кумулятивтік қызметтерін меңгерту арқылы оқушыны тұлға ретінде әлеуметтендіру; өзіне және өмір сүріп жүрген ортасына баға бере алатын, ұлттық дүниетанымы кең, шығармашылық ойлауға дағдыланған, айналасымен дұрыс қарым-қатынас жасай алатын жас ұрпақ тәрбиелеу.
Сонымен бірге мәтін құруға қатысатын тілдік бірліктердің деңгейлік сипаттамасын, қолданыстағы мағыналық реңктерін және қатысымдық мәнін таныту (әдістемелік нұсқау хат, 2014).
Сабақтар тізбегі (11 сабақ)
Әр сабақта оқушының түсінуі, қолдануы, талдауы және бағалауы күшейтіледі: топтық жұмыс, сұрақ қою, рефлексия, салыстыру, синтаксистік талдау және критериалды бағалау жүйелі түрде қолданылады.
1-сабақ
Құрмалас сөйлем туралы түсінік. Салалас құрмаластың жасалу жолдары
Мақсаты
Құрмалас сөйлемнің жай сөйлемнен айырмашылығын түсіндіру; құрмаластағы жай сөйлемдердің салаласа, сабақтаса және араласа байланысу түрлерін меңгерту.
Көрнекілік
- Оқулық, сабақ жоспары (Блум)
- Интерактивті тақта, демонстрациялық кесте
- Флипчарт, интернет материалдары
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ қою техникалары, «Миға шабуыл»
- Топтастыру, сергіту сәті
- Диалог және топтық жұмыс
Нәтиже
Оқушылар сыни ойлау арқылы жай және құрмалас сөйлемнің айырмашылығын анықтайды; мәтін оқу, әңгімелеу, жазу барысында қазақ халқының шешендік мұрасымен танысады; жай сөйлем мен құрмалас сөйлемді сурет арқылы салыстырып көрсетеді.
Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері.
2-сабақ
Ыңғайлас салалас
Мақсаты
Ыңғайлас салаластың мағынасын және сұрақтарын білу; жай сөйлемдердің мезгілдес, бағыттас ыңғайлас мәнде байланысуын түсіну; жалғаулық шылаулар арқылы және шылаусыз іргелес байланысуын, тыныс белгілерін меңгеру.
Көрнекілік
Слайдтар, бағалау кестелері (Блум), флипчарттар, интерактивті тақта, суреттер.
Құралдар мен стратегиялар
АКТ, Венн диаграммасы, сыни ойлау, дарынды оқушымен жұмыс, бағалау түрлері, сергіту, «Миға шабуыл».
Нәтиже
Сұрақ қою арқылы тақырып ашылады, мақсат қойылады, ереже шығарылады және оқулықпен салыстырылады. Жаттығулар орындалып, үш тілде салыстыру жасалады. Оқушының түсіну деңгейі бағаланып, рефлексия және өзін-өзі бағалау жүргізіледі.
Пәнаралық байланыс: орыс тілі, ағылшын тілі.
3-сабақ
Жаттығу жұмыстары
Мақсаты
Жаттығулар арқылы білімді бекіту, шыңдау және синтаксистік талдау жасау.
Көрнекілік
Оқулық, сабақ жоспары (Блум), интернет материалдары, ноутбук.
Әдістер
Семантикалық кесте, фишкалар, диалогтік оқыту, дарынды оқушымен жұмыс, рефлексия.
Нәтиже
Оқушылар ыңғайлас салаластың жасалу жолдарын игеріп, мәтін құрастырады; синтаксистік талдау жасайды; тақырыптың қаншалықты есте сақталғанын рефлексия арқылы қорытындылайды; орындаған жұмысты флипчартта көрсетеді.
Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері.
4-сабақ
Себеп–салдар салалас
Мақсаты
Мағынасы мен сұрақтары арқылы себеп–салдарды ажырату; жалғаулықты және жалғаулықсыз байланысуын түсіну; тыныс белгілерін меңгеру.
Көрнекілік
Сабақ жоспары (Блум), видеофильм.
Әдістер
Топтық және жеке жұмыс, сыни ойлау, трансляция, эссе, критериалды бағалау.
Нәтиже
Оқушылар синтаксистің тіл біліміндегі орны мен маңызын нақтылайды; себеп–салдар салаластың жасалу жолын қолданып, мәтін құрайды; себеп мәнді және салдар мәнді құрылымдарды ажыратып, видеофильм бойынша шағын мәтін жазады.
Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері.
5-сабақ
Жаттығу жұмыстары
Мақсаты
Жаттығулар арқылы білімді бекіту, шыңдау және синтаксистік талдау жасау.
Көрнекілік
Сабақ жоспары (Блум), флипчарттар, рефлексия парақтары.
Әдістер
Топтық жұмыс, сыни ойлау, критериалды бағалау, рефлексия, Венн диаграммасы арқылы салыстыру.
Нәтиже
Оқушылар ыңғайлас және себеп–салдар салаластың жасалу жолдарын қайталап, мәтін құрастырады; орыс және ағылшын тілдерімен Венн диаграммасы арқылы салыстырады; меңгеру деңгейі бағаланады.
Пәнаралық байланыс: орыс тілі, ағылшын тілі.
6-сабақ
Қарсылықты салалас
Мақсаты
Қарсылық мағынаның салалас құрмалас арқылы берілуін түсіну; жалғаулықты және жалғаулықсыз құрмаласу тәсілдерін, қарсылықты салаластың тыныс белгілерін меңгеру.
Көрнекілік
Сабақ жоспары (Блум), флипчарттар, суреттер.
Әдістер
Диалогтік оқыту, әртүрлі тақырыптағы диалогтар, T-кестесі, салыстыру.
Нәтиже
Оқушылар кестелеу арқылы тыныс белгілерін анықтайды, қарама-қарсы мағынаны дәлелдейді; жаттығулар арқылы бекітеді; диалогқа түседі; әр топ бір сөйлемді орыс тіліне аударып, жасалу жолын салыстырады.
Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері, орыс тілі.
7-сабақ
Түсіндірмелі салалас
Мақсаты
Мағыналық қарым-қатынасты түсіну; түсіндірмелі салаластың жасалу жолдарын және тыныс белгілерін меңгеру.
Көрнекілік
Сабақ жоспары (Блум), флипчарттар, суреттер.
Әдістер
Топтық жұмыс, сұрақ қою тәсілдері, сыни ойлау стратегиялары, интерпретация, кері байланыс.
Нәтиже
Оқушылар түсіндірмелі салаластың жасалу жолын кесте немесе сурет арқылы көрсетеді; сілтеу мәнді сөздерді орынды қолданып, мәтін құрастыру дағдысын қалыптастырады.
Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері.
8-сабақ
Талғаулы салалас
Мақсаты
Мағыналық қарым-қатынасын анықтау; талғаулы салаластың жасалу жолдарын және тыныс белгілерін меңгеру.
Көрнекілік
Оқулық, интерактивті тақта, видеофильм.
Стратегиялар
Венн диаграммасы, INSERT стратегиясы, сатылай кешенді талдау.
Нәтиже
Интербелсенді әдістер арқылы оқушылар талғаулы салаластың жасалу жолдарын үйренеді; мәтін құрастырады; көркем бейнелеуіш сөздерді қолдануға назар аударады; жаттығулар орындайды және сөз тіркестерінің байланысу тәсілдерін қайталайды. Қорытынды INSERT кестесі арқылы жасалады.
Пәнаралық байланыс: әдебиет.
9-сабақ
Кезектес салалас
Мақсаты
Мағыналық қарым-қатынасын анықтау; кезектес салаластың жасалу жолдарын және тыныс белгілерін меңгеру.
Көрнекілік
Оқулық, интерактивті тақта, видеофильм.
Стратегиялар
Венн диаграммасы, INSERT стратегиясы, морфологиялық және синтаксистік талдау.
Нәтиже
Топтық және жеке жұмыс арқылы оқушылар кезектес салаластың жасалу жолдарын меңгереді; әр топ бір сөйлемді орысша және ағылшыншаға аударып, құрылымын салыстырады; жаттығуларға морфологиялық және синтаксистік талдау жасайды.
Пәнаралық байланыс: орыс тілі, ағылшын тілі.
10-сабақ
Жаттығу жұмыстары және тест
Мақсаты
Жаттығулар арқылы білімді бекіту және шыңдау; тест арқылы салалас құрмалас сөйлемдерді меңгеру деңгейін анықтау.
Өткізу форматы
- Жеке жұмыс: тест тапсырмалары беріледі.
- Тексеру: дұрыс жауаптар белгіленіп, ұпай мен баға қойылады.
- Қатемен жұмыс: оқушы өз қатесін анықтап, қайта ізденеді.
- Рефлексия: «Не? Неге? Қалай?» сұрақтары бойынша қорытынды жасайды.
Бағалау
Бірін-бірі бағалау элементтері енгізіліп, салалас құрмалас сөйлемді өте жақсы меңгерген оқушы анықталады.
11-сабақ
Бақылау диктанты. Қатемен жұмыс
Мақсаты
Қателерді түзету арқылы білімін бағалау және сауаттылығын ұштау.
Ұйымдастыру
Тақтада күн реті мен диктант тақырыбы жазылады. Диктант соңында грамматикалық тапсырма беріледі.
Нәтиже
Оқушылар диктант мәтіні мен грамматикалық тапсырмалардағы қателерін диалогтік оқыту арқылы түзетеді; мұғалім бағыт-бағдар береді. Рефлексияда оқушы нені үйренгенін, неліктен қате жібергенін және қателікті қайталамау үшін қандай оқу тәсілін қолдану керегін анықтайды.
Жұмыс түрі: жеке жұмыс. Негізгі бағыт: сауаттылық.
Оқытудағы басты басымдықтар
-
Сыни ойлау және сұрақ қою
«Қалай? Неге? Не үшін?» арқылы ережені өздігінен шығарту.
-
Топтық жұмыс және диалог
Түсіндіру, дәлелдеу, салыстыру арқылы тілдік дағдыны нығайту.
-
Салыстырмалы талдау
Орыс және ағылшын тілдерімен құрылымдық ұқсастық-айырмашылықты көру.
-
АКТ және визуализация
Интерактивті тақта, кесте, флипчарт арқылы ақпаратты жинақтау.
-
Критериалды бағалау
Өзін-өзі бағалау, топтық бағалау және жиынтық тексеру.
-
Рефлексия
Қателікті тану, түзету және оқу стратегиясын нақтылау.