Қазақша рефераттар

Кернеу бірлігі, құралы

Ойын әдістері арқылы білімді бекіту

Ойын түрлерін қолдану оқушылардың ой-өрісін дамытып, пәнге қызығушылығын арттырады. Бұл сабақта «Тұрақты электр тогы» тарауын қайталап, негізгі ұғымдарды жүйелейміз.

Сабақ тақырыбы

Тұрақты электр тогы тарауын қайталау

Сабақ түрі

Қайталау-пысықтау

Сабақ әдісі

Сұрақ–жауап, есеп шығару, тест

Сабақ мақсаты

  • «Тұрақты электр тогы» тарауын қайталау және негізгі сұрақтарды пысықтау.
  • Өз бетімен ой қорытындысын жасай білуге дағдыландыру.
  • Жауапкершілікке, тиянақтылыққа және еңбекқорлыққа тәрбиелеу.

Құрал-жабдықтар

Компьютер, бейнепроектор, слайдтар, вольтметр, амперметр, шам, реостат, ток көзі, қызыл/көк/жасыл түсті дөңгелек қағаздар, тест тапсырмалары, жауап парақтары.

Пәнаралық байланыс

Биология

Ұйымдастыру кезеңі: жұмбақ және кіріспе

Жұмбақ

Үлкендігі алмадай,
Сырты жанған қызыл от,
Ішін жарып қарасаң —
Майда, майда қызыл шоқ.

Жауабы: Анар.

Қызықты дерек

Анар көпшілік ойлағандай жай ғана жеміс емес, ботаникалық тұрғыдан жидек ретінде қарастырылады. Ертеде Пәкістан мен Ауғанстан аймағында кең тараған бұл өсімдік кейін Еуропаға жетіп, Италия мен Португалияда жаңа сұрыптары шығарылған.

Аңыз

Қиыр Шығыс халықтары анарды «жеміс-жидектердің патшасы» деп атайды. Аңыз бойынша, анардың төбесіндегі тостағанша патша тәжіне ұқсайтындықтан, солай аталып кеткен.

Үй тапсырмасын тексеру: сөзжұмбақ

Оқушылардың материалды меңгеру деңгейін анықтау үшін сөзжұмбақ шешіледі. Ерекше торкөздерде Оңтүстік Қазақстанда өсетін анар түрлеріне қатысты сөздер шығуы мүмкін. Сынып екі топқа бөлініп, әр топқа жеке тапсырма беріледі.

Сөзжұмбақ (I топ)

  1. Аттас зарядталған денелердің әсерлесуі: тебіледі.
  2. Электр өрісі ұғымын енгізген ғалым: Фарадей.
  3. «Янтарь» сөзінің мағынасына байланысты ұғым: электрон.
  4. Электр тогы түсінігін енгізген ғалым: Ампер.
  5. I·U·t көбейтіндісіне тең шама: жұмыс.
  6. Алып планета: Юпитер.
  7. Атомның бөлігі: ядро.
  8. Кедергіні өзгертетін құрал: реостат.
  9. Кулонмен өлшенетін шама: заряд.
  10. Кернеудің өлшем бірлігі: вольт.
  11. Токтың бақа еттеріне әсерін зерттеген ғалым: Гальвани.

Сөзжұмбақ (II топ)

  1. I·U көбейтіндісіне тең шама: қуат.
  2. Ток күшінің өлшем бірлігі: ампер.
  3. Амперметр тізбекке қалай жалғанады: тізбектей.
  4. Токтың жылулық әрекетін зерттеген орыс ғалымы: Ленц.
  5. Өткізгіш қасиетіне байланысты шама: кедергі.
  6. Қуатты өлшейтін құрал: ваттметр.
  7. Меншікті кедергі қандай шамаға кері пропорционал: ауданға.
  8. Өткізгіштерді параллель жалғағанда тұрақты шама: кернеу.
  9. Вольтметр тізбекке қалай қосылады: параллель.
  10. Электрон заряды: теріс.

Есептер шығару кезеңі: «Кім тез шығарады?»

Мақсат — формулаларды дұрыс таңдап, өлшем бірліктерін сақтай отырып нәтижені шығару.

1) Джоуль–Ленц заңы бойынша жылу мөлшері

Берілгені: U = 200 В, I = 5 А, t = 3 мин. 3 минутта бөлінетін жылу мөлшерін табыңдар.

Шешуі: Q = I·U·t, мұнда t = 180 с.

Q = 5·200·180 = 180 000 Дж = 180 кДж.

2) Тізбектің жалпы кернеуі

Амперметр 8 А көрсетеді. Кедергілер: R1 = 3 Ом, R2 = 6 Ом, R3 = 2 Ом. Жалпы кернеуді табыңдар.

Ескерту: Бұл есепті шығару үшін қосылу түрі (тізбектей/параллель/аралас) нақты көрсетілуі керек.

Қосылу түрі берілгеннен кейін: U = I·Rэкв.

3) Ток күшін заряд арқылы анықтау

Электр шамы арқылы 10 минутта 300 Кл заряд өтеді. Ток күшін табыңдар.

Шешуі: I = q/t, мұнда t = 600 с.

I = 300 / 600 = 0,5 А.

4) Шам кедергісін табу

Кернеу U = 220 В. Тізбек тұйықталғанда амперметр I = 0,5 А көрсетті. Шамның кедергісі неге тең?

Шешуі: R = U/I = 220/0,5 = 440 Ом.

5) Ток жұмысы

Қондырғының кедергісі R = 1200 Ом. Қондырғы t = 3 с жұмыс істейді, ток күші I = 5,5 А. Токтың атқаратын жұмысын анықтаңдар.

Шешуі: A = I2·R·t.

A = 5,52·1200·3 = 108 900 Дж ≈ 108,9 кДж.

Пәнаралық байланыс: анар шырынының пайдасы

Қолданылуы

Анар шырыны асқазан, бүйрек, бауыр, өт аурулары асқынғанда, сондай-ақ диабет, анемия және қан тамырлары аурулары кезінде ағзаға қолдау көрсетуі мүмкін. Физикалық, лазерлік және химиялық терапиядан, сондай-ақ радиациялық сәулелерден кейін анар шырынын ішу туралы кеңестер де кездеседі: ол ағзада қалуы ықтимал зиянды қалдықтарды шығаруға көмектеседі деп айтылады.

Сақтық

Қышқылдығы жоғары адамдарға анар шырынын қолдану ұсынылмайды. Денсаулыққа қатысты нақты кеңесті дәрігерден алған дұрыс.

Диетологтардың ұсынысы ретінде: күніне 3 рет анар шырынына 1 ас қасық бал қосып ішу туралы пікір бар.

Практикалық бөлім: схеманы жинау

Суретте көрсетілген электр тізбегінің сұлбасын жинаңдар. Құралдарды (амперметр, вольтметр, реостат, ток көзі, шам) дұрыс қосу ережелерін сақтаңдар.

Ереже 1

Амперметр тізбекке тізбектей жалғанады.

Ереже 2

Вольтметр тұтынушыға параллель қосылады.

Ереже 3

Өлшеу шектерін дұрыс таңдап, полярлықты сақтаңдар.

Ұлы ғалымдар және ашқан жаңалықтары

Топ мүшелеріне ғалымдардың суреттері таратылады. Әр оқушы ғалымның кім екенін және қандай жаңалық ашқанын қысқаша таныстырады.

Ш. О. Кулон

1785 жылы зарядталған денелердің өзара әрекеттесу заңын ашқан француз физигі. Оның құрметіне электр зарядының өлшем бірлігі аталған.

Роберт Милликен

Тәжірибе жүзінде электрон зарядының мәнін алғаш анықтаған америкалық физик. Нобель сыйлығының лауреаты.

Георг Симон Ом

1827 жылы тізбектегі ток күші, кернеу және кедергі арасындағы тәуелділікті сипаттайтын Ом заңын тұжырымдаған неміс физигі.

Андре-Мари Ампер

«Электр тогы» ұғымын физикаға енгізіп, магнетизм табиғаты туралы болжам ұсынған француз физигі. Ток күшінің өлшем бірлігі оның атымен аталады.

Алессандро Вольта

1800 жылы алғашқы тұрақты ток көзін жасап, «Вольта бағанасын» ұсынған итальян ғалымы.

Майкл Фарадей

Электр өрісі ұғымын енгізген ағылшын физигі. 1833 жылы электролиз заңдарын тұжырымдаған.

Тест тапсырмалары

Әр сұраққа бір дұрыс жауапты таңдаңдар.

1) Ток күшін өлшейтін құрал

  • A) Вольтметр
  • B) Омметр
  • C) Амперметр
  • D) Реостат

2) U = 6 В, R = 2 Ом. Ток күші

  • A) 12 А
  • B) 6 А
  • C) 3 А
  • D) 10 А

3) Электр тогы дегеніміз

  • A) Зарядталған бөлшектердің ретсіз қозғалысы
  • B) Зарядталған бөлшектердің реттелген қозғалысы
  • C) Зарядталған бөлшектер
  • D) Элементар бөлшектер

4) Электр кернеуінің формуласы

  • A) U = A/q
  • B) U = q/A
  • C) U = I·R
  • D) U = A·q

5) Тізбек бөлігіне арналған Ом заңы

  • A) I = U/R
  • B) I = U·R
  • C) I = I1 = I2
  • D) I = I1 + I2

6) Меншікті кедергіге қатысты өрнек

  • A) R = l/S
  • B) R = ρ·l/S
  • C) R = ρ·l·S
  • D) R = ρ·S/t

7) Электр тогының қуаты

  • A) P = I·U
  • B) P = U/I
  • C) P = U·I·t
  • D) P = I/U

8) U = 2 В, I = 0,5 А. Кедергі

  • A) 0,5 Ом
  • B) 10 Ом
  • C) 2 Ом
  • D) 4 Ом

9) Кедергінің өлшем бірлігі

  • A) Ом·мВ
  • B) В
  • C) А
  • D) Ом

10) Жұмыстың өлшем бірлігі

  • A) Вт
  • B) Дж
  • C) А
  • D) В

Қосымша тапсырма: жұмбақтарды шешу

1) Жұмбақ

Ток бар жерде біреу бар,
Өлшемі вольт, киловольт,
Ұмытпа тағы бар,
Гектоват және мегават.

Жауабы: кернеу.

2) Жұмбақ

Бойындағы зарядты ұзақ уақыт сақтайды,
Реленің күшімен бүлдірместен баптайды.

Жауабы: аккумулятор.

3) Жұмбақ

Пайдаланады мен жұрт отын және жарыққа,
Қызмет етемін әрқашан, түсіне білген халыққа.

Жауабы: электр тогы.

4) Жұмбақ

Жіпке ілдім мен өзім,
Кіп-кішкентай күн көзін.

Жауабы: шам.

5) Жұмбақ

Мұз жарғыш жүзіп келеді,
Бауыры қызып келеді.
Абайла ойып түсер,
Ондайлар бұзық келеді.

Жауабы: үтік.

6) Жұмбақ

Жоғалмайды ешқашан, түрлендірсең егер де,
Басқа күйге ауысса, жұмыс істейді әрқашан.

Жауабы: энергия.

Сұрақ–жауап: негізгі ұғымдарды бекіту

Талқылау сұрақтары

  1. Электр тогы дегеніміз не?
  2. Ток күші деп нені айтамыз?
  3. Ток күшінің өлшем бірлігі қандай және оны өлшейтін құрал қалай аталады?
  4. Электр кернеуі дегеніміз не?
  5. Кернеудің өлшем бірлігі және өлшейтін құралы қандай?
  6. Тізбек бөлігіне арналған Ом заңы қалай айтылады?
  7. Өткізгіштің кедергісі қандай шамаларға тәуелді?
  8. Өткізгіштерді тізбектей жалғағанда қандай шама тұрақты болады?
  9. Өткізгіштерді параллель жалғағанда қандай шама тұрақты болады?
  10. Токтың жұмысы неге тең? Өлшем бірлігі қандай және оны өлшейтін құрал бар ма?
  11. Электр қуаты неге тең? Өлшем бірлігі және оны өлшейтін құрал қалай аталады?
  12. Токтың жылулық әрекетін зерттеген ғалымдар кімдер?
  13. Джоуль–Ленц заңының мәнін тұжырымдап беріңдер.

Сызба және шартты белгілер

Сұлбадағы қолданылатын шартты белгілерді дұрыс таңдап, бағытталған кесінділер арқылы ток бағытын көрсетіңдер.

Қорытынды сұрақ

Бүгінгі сабақтан қандай қорытындыға келдік? «Тұрақты электр тогы» дегенде ойымызға қандай ұғымдар мен заңдар түседі?

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау: белсенділік, жауаптың дәлдігі, есеп шығару жылдамдығы және топтық жұмыс мәдениеті бойынша.

Үйге тапсырма: тарауды қайталау.