Қозғалыстың себептері
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың отаршылдыққа қарсы сипатын түсіндіру, оның ұлт-азаттық соғысқа ұласқанын нақты деректермен көрсету. Қазақ қоғамындағы әртүрлі әлеуметтік топтардың назарын жалпыұлттық идеяның айналасына топтасуымен байланыстыра талдау. Тақырыпты тест әдістері арқылы тереңірек қайталау және бекіту.
Тәрбиелік
Ұлт зиялыларының ұстанымдарын түсіндіру; Алаш қайраткерлерінің басты мұраты — халықтың амандығы мен этникалық тұтастықты сақтау болғанын ұғындыру. Оқушылардың елжандылық және отаншылдық құндылықтарын нығайту.
Дамытушылық
Азаттық күреске басшылық еткен тарихи тұлғаларға қатысты өз ойы мен көзқарасын дәлелді түрде жеткізу дағдыларын қалыптастыру.
Күтілетін нәтижелер
- Оқушы Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың тарихи мәнін түсінеді.
- Дүниежүзілік ұлт-азаттық қозғалыстармен салыстырып, талдау жасай алады.
- Ұлт зиялыларының ұстанған бағыттарымен танысып, жеке пікір қалыптастырады.
- Патша өкіметінің отаршылдық саясаты туралы жүйелі түсінік қалыптастырады.
- Көтеріліс басшылары мен барысына қатысты ақпаратты кесте және тест түрлері арқылы бекітіп, есте сақтауды жетілдіреді.
Сабақ құрылымы
-
I. Ұйымдастыру кезеңі
Амандасу, түгендеу, зейінді сабаққа бағыттау.
-
II. Үй жұмысын тексеру
XIX ғасырдың 50–70 жж. және XX ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалыстарды қайталау; толықтыруды қажет ететін тест және жалпы тест жұмысы.
-
III. Жаңа тақырыпты түсіндіру
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: себептері, мақсаты, сипаты, қозғаушы күштері, орталықтары, жеңілу себептері және тарихи маңызы.
-
IV. Бекіту
Ашық тест тапсырмалары.
-
V. Қорытындылау
Сәйкестендіру тесті және жинақтау.
-
VI. Үй тапсырмасы
Мәтінді меңгеру; «Тұлғаларды танып білейік» айдары бойынша көтеріліс қолбасшылары туралы сурет, дерек, қысқаша мәлімет жинау.
-
VII. Бағалау
Оқу мақсатына сәйкес қалыптастырушы және жиынтық бағалау.
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: мазмұндық өзек
Себептері және басталуы
XX ғасыр Қазақстан үшін Ресей империясының отарлық жүйесіне толық кірігуімен сипатталды: өлке шикізат көзіне және ірі сауда нарығына айналды. 1914 жылы басталған Бірінші дүниежүзілік соғыс еңбекші халықтың жағдайын күрт нашарлатты: азық-түлік, шикізат, материалдық қорлар мен адам ресурсына сұраныс өсті.
Отарлық әкімшілік тарапынан құқықты шектеу, зорлық-зомбылық, алым-салықтың көбеюі және жерден айырылу үдей түсті. Ал 1916 жылғы 25 маусым Жарлығы (Қазақстан, Орта Азия және ішінара Сібірдегі 19–43 жастағы «бұратана» ер азаматтарды тыл жұмысына алу туралы) көтерілістің тікелей түрткісі болды.
Мақсаты, сипаты және қозғаушы күштері
- Мақсаты: қазақ халқына ұлттық және саяси бостандық әперу.
- Қозғаушы күштері: қазақ шаруалары, жұмысшылар, кедейлер, қолөнершілер.
- Қатысқан топтар: байлар, болыс басқарушылар, билер, демократияшыл зиялылар өкілдері.
- Сипаты: отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық қозғалыс.
Қазақ қоғамындағы көзқарастар: зиялылардың екі бағыты
Батыл бағыттағы зиялылар (Тоқаш Бокин, Ж. Ниязбеков, Т. Рысқұлов, Ә. Жангелдин, С. Меңдешев, Б. Алманов және т.б.) патша жарлығына ашық қарсы шығып, халықты қарулы қарсылыққа шақырды.
«Қазақ» газеті төңірегіне топтасқан либерал-демократияшыл қайраткерлер (А. Байтұрсынұлы, Ә. Бөкейханов, М. Дулатұлы және т.б.) қарусыз халық жазалаушы әскердің құрбаны болмауы үшін, жарлыққа ашық қарсылық білдірмеуге шақырды.
Негізгі ошақтары: Жетісу және Торғай
Жетісу
Жетісуда көтеріліс жетекшілері ретінде Бекболат Әшекеев және Тоқаш Бокин аталады. Верный уезіндегі Үлкенсазда 11 болыстан шамамен 5 мың адам қатысып, 17 шілдеде әскери жағдай енгізілді. Сырдария облысында Әулиеата уезі, Мерке өңірі де көтеріліс ошағына айналды.
Торғай
Торғайдағы көтеріліске Әбдіғаппар Жанбосынов, Амангелді Иманов, Әліби Жангелдин жетекшілік етті. Көтерілісшілер әскери тәртіпке үйретіліп, азаматтық басқару элементтері орнықты. Қару-жарақ пен азық-түлікпен қамтамасыз ету жолға қойылып, ұстаханаларда суық қарулар жасалды. Ірі қақтығыстар Татыр, Ақшығанақ, Доғал-Үрпек, Күйік, Батпаққара өңірлерінде болды.
Жеңілу себептері, зардаптары және тарихи маңызы
- Ұйымшылдықтың әлсіздігі, әрекеттің бытыраңқылығы.
- Күштердің тең еместігі (қару-жарақ, дайындық, ресурстар).
- Үстем тап өкілдерінің тұрақсыздығы мен сатқындығы.
- Жетісуда қоныс аударушылардың ауқатты топтарынан қарулы отрядтардың құрылуы.
- Тыл жұмысына алынғандардың басым бөлігі — кедей отбасылардың жастары.
- Қазақ азаматтары империя үшін арзан жұмыс күшіне айналды.
- Әлеуметтік теңсіздік тереңдеді: билік маңындағы топтарға жеңілдіктер берілді.
- Халыққа ауыр психологиялық және экономикалық салмақ түсті.
1916 жылғы қозғалыс — XIX ғасырдың 30–40 жж. Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістен кейін бүкіл Қазақстанды қамтыған, жалпыұлттық сипаты айқын ірі тарихи оқиға. Ол отаршылдыққа қарсы сан ғасырлық азаттық күрестің маңызды белесі болды. Күреске қазақтармен қатар қырғыздар, ұйғырлар, өзбектер де қатысты; тарих сахнасына жаңа батырлар мен жетекшілер шықты.
Бекітуге арналған тапсырмалар
Ашық тест (үзінді)
-
1) Патша жарлығы бойынша Дала өлкесі мен Түркістаннан қанша адам алу көзделді?
-
2) Қазақ ақсүйектерін қара жұмысқа шақырудан босату туралы құпия бұйрық қай күні шықты?
-
3) Ұлт-азаттық көтерілістің қолбасшысы ретінде ұрыс жүргізу тактикасымен ерекшеленген тұлға:
Сәйкестендіру тапсырмасы (үлгі)
Төмендегі оқиғаларды жылдарымен сәйкестендіріңіз. Бұл тапсырма тақырыптарды жүйелеуге және хронологиялық ойлауды дамытуға көмектеседі.
| Оқиға | Жылдар |
|---|---|
| «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» | 1723–1727 жж. |
| Қарақұм құрылтайы | 1710 ж. |
| Аңырақай шайқасы (ірі кезең) | 1726 ж. |
Ескерту
Кесте толық нұсқада кеңейтіліп беріледі: мақсат — оқушылардың кезеңдерді ажырату, тарихи фактілерді жүйелеу дағдысын қалыптастыру.
Қорытынды идея
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс — отаршылдыққа қарсы күрестің ең ауқымды белестерінің бірі. Ол қазақ қоғамындағы әлеуметтік топтардың мүдделері мен ұстанымдары әртүрлі болғанына қарамастан, ұлттық еркіндік мәселесінің өзектілігін айқын көрсетті және кейінгі тарихи үдерістерге ықпал еткен маңызды тәжірибе қалыптастырды.