Жамбылдың сатиралық өлеңдері
Ұйымдастыру және кіріспе идея
Сабақ басында оқушылардың назарын тақырыпқа аударып, мақсат-міндеттер айқындалады. Одан кейін ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті бойынша үй тапсырмасы сұралады.
Фокус
Сатираның қуаты — өткір сын мен адамды түзетуге үндеу.
«Бәйтерек» ұғымы және Жамбылдың символдық орны
Жаңа тақырыпқа кіріспе ретінде «бәйтерек» сөзінің мәні түсіндіріледі: тамырын тереңге жіберген, көп жыл жасаған, ыстықтағанға сая, шаршағанға демеу, жүргіншіге аял болар үлкен, қасиетті ағаш. Астананың қақ төріндегі Бәйтерек монументі де осы киелі ағаштың бейнесімен үндес.
Осындай «жүз жасаған бәйтерек» атауына лайық тұлға ретінде қазақ поэзиясында Жамбыл Жабаевтың орны айрықша. Үш «бәйтеректі» (қасиетті ағаш, елордадағы монумент, Жамбыл бейнесі) салыстыра айту — ақынның халық санасындағы биік мәртебесін айқындайды.
Көрнекілік ұсынысы
- Бәйтерек ағашының суреті
- Астанадағы Бәйтерек монументі
- Жамбыл Жабаевтың фотосуреттері
Дәйексөз (оқылымға)
Қақаған қара аралас соғып боран,
Ел үрей — көк найзалы жау торыған.
Байғара, Жамбыл, Ханда мен туыппын,
Жамбыл деп қойылыпты атым содан.
Өлең мен сөзді дос қылып,
Құрамын ақын санатын...
Батаңды маған бер, әке.
Тіліме менің ер, әке,
Жапаның ұлы ақын боп,
Жақсы істепті дер, әке.
Жаңа сабақты меңгерту: дереккөздер мен тапсырмалар
1) Бейнематериал
9-сынып электронды оқулығынан Ж. Жабаев туралы бейнебаян көрсетіледі.
2) Мұражай слайдтары
Жамбылдың әдеби-мемориалдық мұражайынан алынған фотосуреттер слайд түрінде беріліп, түсіндіріледі.
3) Интерактивті тапсырма
Негізгі ұғымдарды нақтылау және салыстыру.
Негізгі ұғымдар
Жырау
Өз жанынан жыр шығарып айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды орындайтын халық поэзиясының өкілі.
Ақын
Поэзиялық туындыларды ауызша айтып немесе жазып шығаратын өнер иесі.
Жыршы
Жыр айтушы, таратушы.
Айтыскер
Қолма-қол суырып салып айтылатын сөз сайысы өнерін меңгерген адам.
Сатира
Суреттеліп отырған оқиғаны, құбылысты немесе кейіпкерді өткір сынға алып, әжуаға айналдыратын көркемдік бейнелеу тәсілі.
Эпиграф және идеялық өзек
«Дүниеде күлкіден қатерлі ешнәрсе жоқ: күлкі — жексұрын жетесіздікті жерлеу», — деп Белинский бекер айтпаған.
«Өлеңі не күлдірмесе, не жылатпаса — өлең емес. Нәрсіз сөз — зілсіз оқ есепті», — дейді Жамбыл Жабаев.
Осы ойлар сабақтың өзегін айқындайды: Жамбылдың сатирасы — тек күлкі үшін емес, қоғамдағы мінді аяусыз ашып, адамды түзетуге, әділетке үндеуге бағытталған көркем құрал.
Жамбыл сатирасының табиғаты
Жамбыл туындыларының бір ерекше саласы — оның сатиралық өлеңдері. Сатира өмірдегі кеселді, келеңсіздікті, кері кеткендікті көптің көз алдына шығарып, мысқылмен түйрейді; ескіліктің кедергіге айналғанын аңғартып, адам бойында жиіркеніш сезімін оятады.
Ақын қулық-сұмдықты, екіжүзділік пен мансапқорлықты, сараңдықты, ұятсыздықты әшкерелеп, жұртты онымен ымырасыз күреске шақырады. Бұл — сатираның тәрбиелік әрі азаматтық қуаты.
«Шағым»
Бала Жамбыл арамза молданың балаларды шыбықпен сабағанын, шәкірт дорбасындағы асқа көз салғанын, қараңғылығын сынап, әкесіне өлеңмен шағым айтады. Домбырасын қолына алып, бостандық сұрайды.
«Есенәлі мешкейге»
Бай Есенәлі Жамбылдың кедейлігін кекетіп, табақтағы қазыны өзіне қарай жылжытады. Сараңдыққа ызаланған ақын оны мысқылмен түйрейді.
Жаралғалы жегенің қазы, жамбас,
Қарның ашты дегенге адам нанбас.
Ет пен майды ішіңе нығап тығып,
Адамшылыққа инедей орын қалмас.
«Өстепкеде» (1913)
Верный қаласында Романовтар әулетінің 300 жылдығына арналған көрмеде орыс төрелері мен қазақ байлары ақындарға патша мен әкімдерді мадақтауды міндеттейді. Жамбыл бастаған ақындар қарсылық білдіріп, соққыға жығылады. Ақын «Өстепкеде» атты айыптау өлеңінде жалтақтық пен дәрменсіздікті халық алдында бетке басады.
Бұл — азаматтық батылдықтың, ақындық ар-намыстың көрінісі.
Кітаппен жұмыс: «Кәдірбайдың төбеті» (сюжеттік талдау)
Хрестоматиядан «Кәдірбайдың төбеті» өлеңі оқылып, сюжеттік талдау жасалады. Талдау барысында оқиға желісі мен сатиралық нысана нақты айқындалады.
Талдау жоспары
- Жолда
- Жолыққан жігіттің хабары
- Кәдірбайдың қайғысы
- Жыршыларда дамыл жоқ
- Сөз кезегі — Жамбылда
- Жамбылдың өткір үкімі
Назар аударатын қырлар
- Сатиралық нысана (кім/не сыналады?)
- Мысқыл, әжуа, ирония тәсілдері
- Ақынның үкімі мен моральдық түйіні
- Оқырманға әсері: күлкі арқылы түзету
Бекіту: ой толғау және қорытынды
Түйін сөз
«Ызалы сайқымазаққа, әжуаға, мысқыл-қалжыңға Жамбыл тапқырлығы елден ерек», — М. Әуезов.
Бұл пікір Жамбыл сатирасының көркемдік қуатын да, азаматтық салмағын да айқындайды: күлкі — тәрбиенің, сынның және ұлттың ар-ожданын сергек ұстайтын құрал.
Ой толғау тақырыбы
Күлкі — қазақ ұғымындағы ең үлкен жазаның бірі.
- «Досқа — күлкі, дұшпанға — таба етпе»
- «Ел-жұртқа күлкі болды» сияқты тіркестердің мәні
Қорытынды әрекет
Сабақты қорытындылау үшін Жамбыл туралы сөзжұмбақ шешіледі. Бұл тапсырма негізгі деректерді бекітіп, сабақ мазмұнын жүйелейді.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
- Ж. Жабаевтың өмірі мен шығармашылығы.
- Жамбылдың сатиралық өлеңдері. «Кәдірбайдың төбеті» өлеңінің сатиралық сипаты.
- Қазіргі қазақ сатирасы туралы қысқаша ой. «Сатира сардары» Асқар Тоқмағанбетов шығармашылығына шолу.
Бағалау
Бағалау оқушының мәтінді түсінуі, терминдерді дұрыс қолдануы, сатиралық тәсілдерді ажырата білуі және талдау барысында дәлел келтіруіне қарай жүргізіледі.
Түсіну
Мазмұнды нақты жеткізу
Талдау
Сатиралық нысана мен тәсілді ашу
Дәлел
Өлеңнен мысал келтіру