Балалардың келісімі, сіздердің келісімдеріңізбен болып жатырған келісім
Құда түсу рәсімі: қазақы үйдегі дәстүр мен сөз әдебі
Бұл көріністе қазақы үй ішіндегі құда түсу салты, қонақ күту әдебі және екі жақтың баталасу рәсімі баяндалады. Әңгіме барысында қонақжайлық, жаушылық, қалыңмал, қарғыбау, шеге шапан, шашу сияқты ұғымдардың мәні ашылады.
Көрініс: қазақы үй іші
Үй иесі газет оқып отырады. Бәйбіше ұршық иіріп, бойжеткен қыз тоқыма тоқып отырады. Даладан үйдің ұлы кіріп келеді.
Ұл: Үш-төрт аттылы көрінді. Сәнді киінген, бет алыстары біздің үйге қарай. Шамасы, арнайы қонақ сияқты.
(Қыз лып етіп орнынан тұрып кетеді.)
Әкесі: Халқымыз «би қылмасаң да, би түсетін үй қыл» деп тілек тілеген. Арнайы қонақ болса, қарсы алайық.
Үй иесі орнынан тұрып, есікке беттей бергенде, қонақтар кіріп, сәлемдеседі.
Қонақтар: Ассалаумағалейкүм!
Үй иесі: Уағалейкүмассалам! Төрлетіңіздер, жайғасып отырыңыздар.
Үй иесі: «Қонақпен еріп құт, ырыс келеді» деген. Бәйбіше, қазан көтеріп, шай қамда.
Қонақтың үлкені: Қонақ қойдан жуас, отағасы. Біз арнайы қонақпыз, асығысымыз жоқ.
Үй иесі: Ұлым, ақ қойды құбылаға қаратып бауыздаңдар. Тездетіп сиырып, қазанға салыңдар. Қасыңа көмекші ал.
Ұл: Жарайды, әке!
(Ұл сыртқа шығып кетеді.)
Бәйбіше: Мал сойылғалы жатыр. Ағекеме, абысынға, көршілерге де хабар берейін.
Шай үстіндегі әңгіме және қонақжайлықтың төркіні
Қонақтармен көрісіп болған соң, қолға су құйылып, шайға шақырылады. Дастарқан басында қонақжайлық туралы ескі сөз айтылады.
Ағасы: Аңызда Алаш ата үш ұлына енші бөлгенде, өз еншісін «бүкіл қазақтың бөлінбеген несібесі» болсын деген екен. Алыстан келген қонақтың еншісі — қонақасы болсын деп бата берген дейді.
Көрші жігіт: Қонақты құдайы қонақ, арнайы қонақ, қыдырма қонақ деп бөлген емес пе?
Ағасы: Дұрыс. Қонақ күту бұрынғы заң-ережелерде де бекітілген. Ескі ережеде қонақасы бермеген адам айыпты болған дейді.
Ағасы: Сонымен, мына қонақтар қай жақтан? Қандай шаруамен келдіңіздер? Танысып отыралық.
Жаушы сөзі: құдалықтың басталуы
Қонақ: «Сүт сұрай келіп, шелегіңді жасырма» дегендей, біз жаушы болып келдік.
Бәйбіше: Не дейді? Құралайым ой түзеп, бойжетіп қалды ма?
(Сәл үнсіздік орнайды.)
Ағасы: Иә, қазақта бар салт. Ұл ержетіп, қыз бойжеткенде ата дәстүрмен құда түсіп, сән-салтанатымен ұзатқан — айып емес.
Әкесі: Ендеше, қонақтарға кезек берейік. Қай жақтансыздар? Өздеріңізді таныстыра отырыңыздар.
Үлкен қонақ: Біз Қызан ауылынан боламыз. Мен — болашақ құдаңыз. Ал мына жігіт күйеу балаларыңыздың нағашы ағасы болады.
Кіші қонақ: Иә, Алла жазса, ықыластарыңызбен бәрі де сәтімен болсын.
Ұлдың әкесі: Құда-құдағи, сіздерде қыз, бізде ұл. Екі жастың арқасында танысып отырмыз. «Қыз — жат жұрттық» дейді ғой, құдеке: қызыңызды жылатпаймыз, бақытты болады деп сенемін.
Әр ата-ана алдымен қызын ойлайды: «жақсы жерге барса екен, барған жерінде жыламаса екен» дейді. Кенеттен тосылып қалған көңілдеріңізді де түсінемін.
Ағасы: Екі баланың келісімі болса, неге келісім бермеске?
Қалыңмал, бата және екі жақтың бәтуасы
Кіші құда: Ата салтымызбен жөн-жоралғы ретінде мынау — қыздың қалыңмалы. Қасында бір қап қант бар: «арамыз тәтті болсын» деп ырымдап әкелдік. Разы болыңыздар, құдалығымыз құтты болсын!
Қыздың әкесі: «Дүние адамға бітеді» дейді — денсаулық болса, бәрі болады. «Орамал тон болмайды, жол болады» демекші, бұл — жолы.
Аз беріп, көп бергеннен ешкім байып кетпейді. Қыздан алып байығанды көрмедім. «Терезең тең болсын» деген де бар, бірақ бізге керегі — екі жастың бақыты.
Жиналғандар: Дұрыс, дұрыс. Жөн-жөн.
Екі әке төс қағыстырып, құда болады. Жиналған жұрт «құдалық мың жылдық болсын» деп тілектерін айтады.
Абысын: Ал, оң болсын! Ырым-кәделер кейін ғой. Қонақкәде сұрамаймыз ба?
Құда: Болады, болады. Қара жаяу емеспіз. Шырқап жібер!
Кіші құда: Домбыра болса болғаны.
Домбыра тартылып, ән шырқалады. Әннен кейін жұрт алғыстарын айтып, ақ дастарқанға разылық білдіреді.
Қыздың әкесі: Қонақтар, қалған әңгімені асқа дейін сыртта жалғастырып, бір сергіп алайық.
Қарғыбау мен шеге шапан: салттың айғағы
Ұлдың әкесі: Құда-құдағилар, баталастық, екі жақ келісімге келдік. Осы сәттің айғағы ретінде құдама қарғыбау ұсынбақпын.
Қыздың әкесі: Қазақ салты бойынша жаушыға шеге шапан жабады емес пе? Қане, ендеше.
Жиналғандар ата-баба дәстүріне сүйсініп, «осыны біреулер біледі, біреулер білмейді» деп ризашылық айтады.
Құда: Айымыз оңынан туып, келген шаруамыз бітті. Құдай қосқан құдалығымыз ақиқат. Рұқсат болса, жүрелік. Жақында «өлі-тірі» кәдесі, яғни кәделі мал-жылқы да ауылдарыңызға жіберіледі.
Сүйінші мен шашу: қуаныштың жариясы
Құдалықтың сәтті аяқталғаны ұл жақ ауылына жеткенде, әйелдер бір-бірінен сүйінші сұрап, шашу шашады.
1-әйел: Сүйінші! Сүйінші!
2-әйел: Не болды? Қалағаныңды ал.
3-әйел: Мәссаған, шашу дайындайық! Абысынға айтайық.
Бірі жүгіріп барып шашу әкеліп, сүрініп-қабынып келе жатқан үлкен әжеге ұстатады.
Үлкен әже: Тілектеріңді Алла қабыл етсін, айналайындар! Шеге шапаның құтты болсын, ұзағынан сүйініңдер!
Әйелдер сәлем етіп, шашуды жинап, қуанышты бөліседі.