Құдайдан сұрасаң кешірер, Кісіден сұрасаң екі көзіңді өшірер

Өмір туралы нақыл

Бұл жинақта қазақтың өмір, еңбек, махаббат, иман, әділдік, билік және мінез туралы терең ойлары берілген. Әр сөз — уақыт тезінен өткен тәжірибе, әр түйін — күнделікті тіршілікке бағыт беретін қысқа да нұсқа кеңес.

Өмірдің мәні мен өткіншілігі

Адам мен табиғат тілдессе, өмір де үндеседі.
Өтпейтін өмір жоқ, сынбайтын темір жоқ.
Өмір озады, ажар тозады.
Доссыз — өмір тұл. Махаббатсыз — өмір тұл.
Жұмысы жемісті жанның өмірі де келісті.
Уақытыңның босқа өткені — өміріңнің бос кеткені.
Өмір қартайса да, көңіл қартаймайды.
Өткен өмір — өшкен көмір.
Өлім — ойран, өмір — майдан.
Кебін кигеннен түңіл, кебенек кигеннен түңілме.
Адам өмірге иықтап келеді, кетерінде ұйықтап кетеді.
Махаббатсыз өмір — тастақта өсіп, қурап қалған ағаштай.
Өмірде із қалдыру балалықтан басталады.
Өмірге риза болып, алғыс айт.
Өмір өтер, жас өсер.
Өмір — үлкен мектеп. Өмірдің өзі — ұлы ұстаз.
Өмір — теңіз, еңбек — егіз, ақыл — сегіз.
Өмірден көзің кетсе де, сөзің кетпесін.

Иман, ұят, үміт

Бұл бөлім адамды ішкі тәртіпке шақырып, ар мен сенімнің қадірін еске салады.

Құдай берген арымас.
Ұят — иман белгісі.
Ажалдан ақша беріп құтылмассың.
Үмітсіз — шайтан.
Менменнің тобасы қабыл болмас.
Мың надан сопыдан бір ілімі бар молда артық.
Хақ сүйгенді халық сүйер.
Басты берген Құдай ас та береді.
Жүйрік атқа мінген Құдайын ұмытар.
Кісіден сұрағанның көзі шығар, Құдайдан сұрағанның бүйірі шығар.
Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас.
Білім тұрған жерде иман тұрады.
Құдай бергенді молда бермес.
Халықтан ұял, Құдайдан қорық.
Құдай десең, құр қалмассың.
Тәуекелдің тауы — бір Құдай.
Аққа Құдай жақ.
Құдайдан сұрасаң — кешірер, кісіден сұрасаң — екі көзіңді өшірер.
Құдайдан қорық, қайт ырайдан.
Ұйқы мен өлім тең.

Ел, билік, әділдік

Отанға опасыздық ету — өмірден қаралы болып өту.
Ұлы бардың — ұрпағы бар.
Соқырға күн де қараңғы, түн де қараңғы.
Патшаның қолтығы кең, құрығы ұзын.
Кеңесті хан азбайды, кең киім тозбайды.
Өз елін танымаған — елге би болмас.
Ханда қырық кісінің ақылы бар.
Қайырымсыз ханнан без, өткелсіз судан без, асусыз таудан без; пайдасыз байдан без, панасыз сайдан без.
Бастаушы болса, қостаушы табылады.
Бас бергенге ас бер.
Әкіммен араз болсаң — күнің жаман, молдамен араз болсаң — дінің жаман.
Халық — кеуде, патша — бас.
Атасыздан би қойсаң, дәметпестен дәметер.
Жұрт жаманға қалды, жүк тайлаққа қалды.
Құл жиылып бас болмас, құм жиылып тас болмас.
Ай мен күн әлемге бірдей.
Дауды шешен бітірмейді, би бітіреді.
Өсекке кірмесе — есепке кірмес.

Мінез, сөз, күнделікті тіршілік

Асыққанның ісі шала.
Айтылғанның айыбы жоқ.
Өзім тойсам да, көзім тоймайды.
Айқай кеуде — не демейді, сұм жүрек.
Басқа келген бәлені — бастан-құлақ садақа.
Тамақ тоқ, көйлек көк — уайым жоқ.
Біреуді қор тұтсаң — қор боларсың, біреуді зор тұтсаң — зор боларсың.
Адам бір сөйлескенде — жылан, екінші сөйлескенде — құлан, үшінші сөйлескенде — адам.
«Екі тау қосылды» десе — нан; «екі бұзық түзелді» десе — нанба.
Екеуі келіп сөйлесе, біреуін де естімессің.
Сасқанда сақалыңды таба алмассың.
Жастық — мастық.
Өзің жығылсаң — өкінбе.
Өзіңнің кетпендей мініңді көрмей, біреудің инедей мінін көресің.

Отбасы, тәрбие, тұрмыс

Ер — бас, қатын — мойын.
Қатының тентек болса, қамшың жуан болсын.
Үйіңде екі қатын болса — ойран, екі сиыр болса — айран.
Баланы — жастан, қатынды — бастан.
Жаман шоқпар жинар.
Жаман еркек той бұзар, жаман әйел үй бұзар.
Жақсы қатын — үй дәулеті, жақсы шапан — той дәулеті.
Елсіз көлге бақа айғыр, қатындарға жалшы айғыр.

Ескерту: Кейбір тіркестер тарихи тұрмыстың тілдік ізі ретінде берілді; бүгінгі оқылымда оларды тәлім мен жауапкершілік тұрғысынан пайымдаған жөн.