Ханның басын хан алар, Қардың басын қар алар
Заман, адам және жауапкершілік
«Жыл деген ат басын бұрғанша, ай деген аунап тұрғанша» — уақыттың ұшқырлығы туралы ықшам да өткір пайым. Заманның айнасы — замандас: ортаң қалай болса, өзіңнің де болмысың соған ұқсап қалыптасады. Замандасы жоқ адамға амандасатын жан да табылмайды — жалғыздықтың әлеуметтік салмағы осындай.
Заман түзелсе, мінез де түзеледі
«Заман түзелсе, жаман да түзеледі» — жеке адамды ғана емес, ортақ ахуалды да назарда ұстауға шақырады. Әділдік орнаған жерде мінез де, тәртіп те оңалады; ал бұзылған орта көбіне бұзақылықты көбейтеді.
Билік, би және халық: таразы қайда?
«Ханның басын хан алар, қардың басын қар алар» — жауапкершілік өз деңгейінде сұралады деген ой. «Кілемге бергісіз алаша бар, ханға бергісіз қараша бар» — қадір-қасиет атақпен өлшенбейді. Билік көбейсе, қауіп те көбейеді: «Хан көп болса — жау көп, би көп болса — дау көп».
Жамандықтың көзі кейде қызметтен шығады
«Қойды құртаң бүлдіреді, елді сұлтан бүлдіреді» — басқарудағы қателік ұсақ көрінсе де, салдары үлкен. «Хан — қарақшы, халық — сарапшы» — билікті сынайтын күш халықтың санасында екенін еске салады.
Бірлік бар жерде әділетке жол бар
«Басыңа іс түссе: бекке барма, көпке бар» — жеке ықпалға емес, көптің ақылына жүгін дейді. «Бек беліңді сындырады, көп ісіңді тындырады» — ортақ мүдде көбіне дұрыс шешімге бастайды.
Пара мен өсек — биліктің көлеңкесі
«Хан сарайы демесең, қатын өсек қаптаған; қошеметшіл қу өңшең ханды ғана мақтаған» — мадақ пен өсектің шындықты тұмшалайтынын көрсетеді.
«Ханның ісі қараға түседі, бидің ісі параға түседі» — әділет жолы бұрмаланса, ауыртпалық халыққа түсетінін ашық айтады.
Би туралы ескерту: төрелікке туралық керек
- «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» — әділ төрелік үшін туыстыққа бұрылмау шарт.
- «Би екеу болса, дау төртеу» — билік пен пікір көбейсе, дау да көбейетінін аңғартады.
- «Әулекі би ат үстінен билік айтар» — үстірт шешімнің қауіпті екенін тұспалдайды.
- «Туғанына бұрғаны — биді құдай ұрғаны» — жақынға жығылу төреліктің түбін түсіреді.
«Хан халықтан үлкен емес» — ең басты түйін. Тіпті ханның қызы қара жұмысқа үйренбесе, «шөміш ұстаса, қолы жауыр болады»: мәртебе еңбекке дағдылануды алмастырмайды.
Тектілік бір ғана әулеттен шықпайды: «Айырдан туған жампоз бар — нар емес десең нанғысыз; қарадан туған жігіт бар — ханға күнін салғысыз». Қабілет пен қайрат кейде күтпеген жерден көрінеді.
«Төренің тілі тәтті, діні қатты» — сөздің жылтырлығына алданып қалмау, талаптың қаталдығын да аңдау керек деген ескерту.
Уақыт: алтын, керуен, тоздырғыш күш
Уақыт — өлшем ғана емес, тәрбие. «Уақытыңның босқа өткені — өміріңнің бос кеткені» деп, әр сәттің қадірін қатаң ескертеді. Әр нәрсе өз мезгілінде мәнді: «Әр нәрсе уақытымен қызықты», «Әр гүлдің иісі өз уақытында аңқиды».
Көңіл ояу болса
«Көңілі ояудың — көзі ілінбейді» — сергектік жауапкершілікті арттырады. Бірақ дәл сол сергектіктен «уақыттың өткені білінбей» кетуі де мүмкін.
Алтынның да сыны бар
«Уақыт — алтын» — бағасы биік ұғым. Уақыты өтіп кеткен іске кейін өң беріп, «бояу жағу» ұят емес: түзету — кеш те болса қадірлі.
Керуен жүріп өтеді
«Уақыт — көшкен керуен» — тоқтамайды, бұрылмайды. Тіпті «уақыт тас екеш тасты да тоздырады» — ең қаттыны да мүжитін күш.
Осы сөздердің бәрі бір ойға әкеледі: билік те, төрелік те, бедел де уақытқа сыналады; ал адамға қалатыны — әділет, еңбек, және уақытты босқа жібермеу.