Көрнекі құрал тек көмекші ғана болу керек қой
Белсенділік, іскерлік және мұғалім сөзі: оқушы жүрегіне жол
Біздің заманымыз — іскер, белсенді, өздігінен жол таба білетін адамдардың заманы. Белсенділік пен іскерлік адамды көздеген мақсатына жеткізеді. Бұл тұрғыда адамның өз қабілет деңгейін жан-жақты көрсете алуы мұғалімнің білімділігімен қатар, ортамен іскерлік қарым-қатынас жасау мәдениетіне, өзін ұстауы мен сөйлеу этикасын меңгеруіне тікелей байланысты.
Сөз адамның көзқарасын да, мәдениет деңгейін де айқындайды. Халық даналығында:
«Сөзіне қарай кісіні ал, кісіге қарап сөз алма».
Бұл ой Абай Құнанбайұлының даналығымен де үндеседі.
Мұғалім үшін сөз — құрал ғана емес, ықпал
Мұғалім қызмет барысында пікір айтуы, оқушымен және әріптестермен тіл табысуы, сабақты түсіндіруі, білім мен тәрбиені ұштастыруы — бәрі де оның сөзі арқылы жүзеге асады. Білімді тиянақтау кезінде оқушыға сұрақ қою, оның ойын ашуға жағдай жасау да мұғалімнің тіл шеберлігіне байланысты.
Негізгі ой
Сөйлеушінің сөзі оның ісіне жауапкершілікпен қарайтынын, тиянақтылығын танытады.
Ұстаным
Оқушы жүрегінен орын алу — тек біліммен емес, ықпалды сөзбен де келеді.
Қазақтың ағартушы ғалымдарының бірі Ахмет Байтұрсынұлы:
«Алты адамның басы қосылса, төр мұғалімдікі болады», — деп түйіндеген.
Бұл мұғалім беделінің біліммен қатар, сөз мәдениеті арқылы да орнығатынын аңғартады.
Сабақтастық пен ойды ояту: тақырыппен шектеліп қалмау
Ұлттық дәстүрді сақтау әрекетіміз де сөзімізден байқалады. Дегенмен сабақтастықты жүзеге асыру үшін кейде кейбір мұғалімдер сабаққа кіргенде тек сол күнгі тақырыппен ғана шектеліп қалады. Оқушыларды ойға жетелейтін, қиялын ұшқыр ететін жұмыстар жеткілікті жүргізілмей жатады.
Тәжірибелік ұсыныс
Мұғалім кез келген нақыл сөздің мағынасын ашып, оны өмірлік жағдайлармен салыстыра алады. Ол үшін тұрақты тіркестерді, жаттанды емес мақал-мәтелдерді үнемі ойда ұстап жүргені дұрыс.
Көрнекілік пен сөз: басты назар неге түсуі керек?
Сабақта көшбасшылық көбіне түсіндірме арқылы көрінеді. Алайда көпсөзділік оқушыны жалықтыруы мүмкін. Осы тұста педагог В. Сухомлинскийдің мына ойы маңызды:
«Көрнекі құрал тек көмекші ғана болуы керек. Мұндай сабақта балалардың барлық назары көрнекі құралға қызықты зат ретінде ауады, ал мұғалімнің оны сабаққа не үшін әкелгенін балалар түсінбейді».
Демек, кей жағдайда көрнекіліктен гөрі мұғалімнің сөзі мен практикалық жұмыс — оқушы үшін шынайы «көрнекілік». Сабаққа кіргенде сұрақ қоюда сөзіміздің жұтаңдығы да байқалып қалуы мүмкін. Сондықтан сұрақты ойландыратындай, пікір туғызатындай етіп құру маңызды.
Ой қозғайтын сұрақтар үлгісі
- Кім болуды армандайсың?
- Бұл әрекет (немесе тақырып) неге тәрбиелейді?
- Нағыз дос деп кімді айтуға болады?
Мұндай сұрақтар оқушыны мұқият тыңдауға, ойлануға және өз жауабын іздеуге жетелейді.
Қателікке қатынас: түзету мәдениеті және қолдау
Қазіргі зерттеушілер оқушы жауап бергенде бірден «қате» деп кесіп айту дұрыс емес екенін жиі атап өтеді. «Жауабың дұрыс емес» деуден гөрі оқушыны ойландыруға және толықтыруға бағыттаған тиімді:
Жұмсақ түзету
«Ойыңды толықтырсаң болар еді».
Нақтылау
«Жауабыңда айқындылық жетіспей тұр».
Оқушының толық жауабын, көзқарасын ашық айтуын, ойының тиянақтылығын қолдап отыру да маңызды. «Бәрекелді», «Жарайсың», «Қандай жақсы пікір айттың!» сияқты жылы бағалау сөздері оқушыны білімге құштарлыққа, пәнге қызығушылыққа жетелейді.